جامی که پرسپولیس فتح کرد اما استقلال هرگز نتوانست؛ رازهای ناپدید شدن یک تورنمنت آسیایی

به گزارش تیترستان؛ در تاریخ فوتبال باشگاهی آسیا، جامی وجود داشت که اگرچه عمر کوتاهی داشت اما خاطراتی ماندگار برای فوتبالدوستان ایرانی رقم زد. جام در جام آسیا (Asian Cup Winners' Cup) رقابتی بود که از سال ۱۹۹۰ آغاز شد و پس از ۱۲ دوره در سال ۲۰۰۲ به تاریخ پیوست. این تورنمنت که با الگوبرداری از جام برندگان جام اروپا راه‌اندازی شد، مختص قهرمانان جام حذفی کشورهای آسیایی بود و فرصتی فراهم میکرد تا تیمهایی که در لیگ داخلی به قهرمانی نرسیده بودند، در سطح قاره به رقابت بپردازند. نخستین دوره این مسابقات در فصل ۹۱-۱۹۹۰ برگزار شد و پرسپولیس ایران توانست با درخشش خود، نخستین قهرمان تاریخ این رقابتها لقب بگیرد. سرخپوشان تحت هدایت علی پروین در فینال برابر المحرق بحرین به پیروزی رسیدند و جام را بالای سر بردند. این قهرمانی از آن جهت حائز اهمیت بود که پرسپولیس تنها باشگاه ایرانی شد که توانست این جام را فتح کند و استقلال با وجود دو بار حضور در نیمهنهایی، هرگز طعم حضور در فینال را نچشید.

جام در جام آسیا چگونه شکل گرفت و چه ویژگیهایی داشت؟

در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی، کنفدراسیون فوتبال آسیا (AFC) تصمیم گرفت رقابتی مشابه جام برندگان جام اروپا راهاندازی کند تا قهرمانان جام حذفی کشورهای آسیایی نیز شانس حضور در یک تورنمنت قارهای را داشته باشند. ایده اصلی این بود که تیمهایی که در لیگ داخلی قهرمان نمیشوند اما جام حذفی را فتح میکنند، بتوانند در سطح آسیا با یکدیگر رقابت کنند. این مسابقات به طور رسمی با نام Asian Cup Winners' Cup شناخته میشد و در کنار جام باشگاههای آسیا، یکی از دو رقابت اصلی باشگاهی قاره به شمار میرفت. تفاوت اصلی این دو تورنمنت در نحوه انتخاب نمایندگان بود؛ جام باشگاههای آسیا میزبان قهرمانان لیگهای داخلی بود، در حالی که جام در جام به قهرمانان جام حذفی اختصاص داشت. همین ویژگی به این رقابتها هویت مستقلی میبخشید و آن را به فرصتی برای باشگاههایی تبدیل میکرد که از مسیر لیگ به جام باشگاههای آسیا راه نیافته بودند. نخستین دوره در فصل ۹۱-۱۹۹۰ برگزار شد و در مجموع ۱۲ دوره ادامه یافت تا اینکه در سال ۲۰۰۲ با ادغام در لیگ قهرمانان آسیا برای همیشه کنار گذاشته شد.

بررسی تاریخچه این رقابتها نشان میدهد که در ۱۲ دوره برگزاری، سه کشور ایران، ژاپن و عربستان سعودی تمام جامها را میان خود تقسیم کردند. ژاپنیها با پنج عنوان قهرمانی و عربستانیها با شش عنوان، قدرتهای اصلی این تورنمنت بودند و ایران تنها یک قهرمانی به دست آورد. در میان باشگاهها، الهلال عربستان و یوکوهاما مارینوس ژاپن هر کدام دو بار قهرمان شدند و در صدر پرافتخارترین تیمهای تاریخ این مسابقات قرار گرفتند. نکته جالب توجه اینکه کره جنوبی با وجود حضور در سه فینال، هرگز نتوانست جام در جام آسیا را فتح کند. همچنین پرسپولیس با یک قهرمانی و یک نایبقهرمانی، موفقترین باشگاه ایرانی در این رقابتها لقب گرفت. استقلال نیز دو بار تا مرحله نیمهنهایی پیش رفت اما نتوانست به فینال برسد و عنوان چهارمی را کسب کرد. این رقابتها در واقع فرصتی برای تیمهایی بود که در لیگ داخلی به قهرمانی نمیرسیدند اما با فتح جام حذفی میتوانستند در سطح قاره حضور پیدا کنند و همین موضوع به جذابیتهای آن میافزود.

نخستین دوره؛ پرسپولیس چگونه تاریخساز شد؟

پرسپولیس به عنوان قهرمان جام حذفی ایران، نخستین نماینده کشورمان در این رقابتها بود. شاگردان علی پروین در نخستین گام مقابل پنجاب پاکستان قرار گرفتند و در مجموع دو بازی رفت و برگشت با نتیجه ۱۳ بر ۲ از سد این تیم گذشتند. حریف بعدی سرخپوشان، دائو رویال کره جنوبی بود؛ اما جنگ اول خلیج فارس و شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، روند برگزاری مسابقات را مختل کرد. ادامه رقابتها به تعویق افتاد و کنفدراسیون فوتبال آسیا در ادامه برای ازسرگیری مسابقات اقدام کرد. باشگاه کرهای خواهان برگزاری تکبازی در سئول یا انتقال هر دو دیدار به شرق آسیا بود؛ پیشنهادی که با مخالفت پرسپولیس روبهرو شد چرا که نماینده ایران نمیخواست امتیاز میزبانی در ورزشگاه آزادی و حمایت تماشاگرانش را از دست بدهد. در نهایت، با کنار رفتن دائو رویال از مسابقات، پرسپولیس به مرحله نیمهنهایی رسید. حریف سرخپوشان در این مرحله الهلال عربستان بود؛ تیمی که در آن مقطع از قدرتهای مهم فوتبال غرب آسیا به شمار میرفت. بازی رفت در ریاض با تساوی بدون گل خاتمه یافت و پرسپولیس در دیدار برگشت با گل بهیادماندنی مرتضی کرمانیمقدم، الهلال را یک بر صفر شکست داد تا راهی فینال شود.

در سوی دیگر، المحرق بحرین به دیدار نهایی رسید. فینال نخستین دوره نیز بهصورت رفت و برگشت برگزار شد: پرسپولیس در منامه به تساوی بدون گل دست یافت و در بازی برگشت در تهران، با تکگل محمدحسن انصاریفرد، حریف بحرینی را شکست داد. به این ترتیب، پرسپولیس قهرمان نخستین دوره جام در جام آسیا شد؛ عنوانی که تا پایان عمر این تورنمنت، هیچ باشگاه ایرانی دیگری نتوانست آن را تکرار کند. این قهرمانی نه تنها برای پرسپولیس بلکه برای فوتبال ایران بسیار ارزشمند بود، زیرا در فاصله چند ماه پس از قهرمانی استقلال در جام باشگاههای آسیا در تابستان همان سال (۱۳۷۰) به دست آمد و نشاندهنده قدرت فوتبال باشگاهی ایران در آن مقطع بود. پرسپولیس در فصل ۱۹۹۳-۱۹۹۲ نیز به فینال رسید اما این بار مقابل یوکوهاما مارینوس ژاپن شکست خورد و به نایبقهرمانی بسنده کرد. با این حال، با یک قهرمانی و یک نایبقهرمانی، سرخپوشان موفقترین باشگاه ایرانی تاریخ جام در جام آسیا لقب گرفتند.

اهمیت تاریخی و پیامدهای پایان جام در جام آسیا

جام در جام آسیا در طول ۱۲ دوره برگزاری خود، فرصتی منحصر به فرد برای باشگاههای آسیایی فراهم کرد تا از مسیر جام حذفی به رقابتهای قارهای راه پیدا کنند. این تورنمنت به نوعی مکمل جام باشگاههای آسیا بود و به تیمهایی که در لیگ داخلی به قهرمانی نمیرسیدند، انگیزه میداد تا در جام حذفی با تمام قدرت ظاهر شوند. قهرمانی پرسپولیس در نخستین دوره، نقطه عطفی در تاریخ فوتبال باشگاهی ایران بود و نشان داد که تیمهای ایرانی میتوانند در سطح آسیا رقابت کنند. علاوه بر این، قهرمان جام در جام آسیا در سوپرجام آسیا نیز حضور مییافت و با قهرمان جام باشگاههای آسیا دیدار میکرد؛ مسابقهای که به نوعی رویارویی قهرمانان دو تورنمنت مهم باشگاهی قاره بود. با ادغام این رقابتها در سال ۲۰۰۲ و تشکیل لیگ قهرمانان آسیا، جام در جام برای همیشه کنار گذاشته شد و نام آن به تدریج از تقویم رسمی فوتبال آسیا محو شد. آخرین دوره در فصل ۲۰۰۲-۲۰۰۱ برگزار شد و الهلال عربستان با پیروزی ۲ بر یک در وقت اضافه مقابل چونبوک هیوندای موتورز کره جنوبی، به عنوان آخرین قهرمان این رقابتها ثبت شد.

یکی از روایتهای جالب درباره قهرمانی همزمان استقلال و پرسپولیس در سال ۱۳۷۰، به بودجه این دو باشگاه مربوط میشود. حسن غفوریفرد، رئیس وقت سازمان تربیت بدنی در مصاحبهای تلویزیونی در تابستان ۱۳۹۱ مدعی شد که بودجه سالانه هر یک از دو باشگاه استقلال و پرسپولیس در سال قهرمانی آسیایی‌شان ۱۵ میلیون تومان بوده است؛ یعنی مجموعا ۳۰ میلیون تومان برای دو باشگاه. به گفته غفوریفرد، این بودجه فقط برای خرید بازیکن نبود و تمام هزینههای باشگاه را شامل میشد. این رقم با توجه به تفاوت شدید ارزش پول و هزینههای فوتبال در سه دهه گذشته، تصویری از شرایط اقتصادی باشگاههای ایرانی در آن مقطع به دست میدهد. قیمت دلار در آن سال ۱۴۰ تومان در بازار آزاد (نرخ رسمی: ۶ تومان) بوده که یعنی پرسپولیس و استقلال هریک با بودجهای حدود ۱۰۷ هزار دلار (۲.۵ میلیون دلار با ارز دولتی) بسته شده بودند. البته این ارقام را باید به عنوان نقلقولی تاریخی در نظر گرفت، نه برآوردی مستقل و حسابرسیشده. در نهایت، جام در جام آسیا اگرچه دیگر برگزار نمیشود، اما خاطرات آن به ویژه برای هواداران پرسپولیس همچنان زنده است و یادآور دورانی است که فوتبال باشگاهی ایران در اوج قدرت خود در آسیا قرار داشت.