پنج کشور آسیای مرکزی در مسیر یک پروژه ۵ میلیارد دلاری؛ رازی که در زمستان برملا می‌شود
به گزارش تیترستان؛ طرح پیشنهادی «حلقه گازی آسیای مرکزی» با برآورد هزینه پنج میلیارد دلار قرار است پنج کشور قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان را از طریق سه هزار کیلومتر خط لوله جدید و بازسازی‌شده به یکدیگر متصل کند. این شبکه با هدف تسهیل مبادله گاز میان کشورهای منطقه، افزایش امنیت تأمین انرژی و پاسخ‌گویی بهتر به تقاضای فصلی به‌ویژه در فصل زمستان مطرح شده است. ایده اولیه این طرح نخستین‌بار توسط عسکر اسماعیل‌اف، کارشناس انرژی قزاقستان، در نخستین مجمع نفت و گاز آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ ارائه شد و اکنون در دومین دوره این مجمع در تاشکند مورد بحث قرار گرفته است. برآورد اسماعیل‌اف نشان می‌دهد زیرساخت اصلی این طرح به حدود پنج میلیارد دلار سرمایه‌گذاری نیاز دارد که از این میزان دو میلیارد دلار برای احداث خطوط لوله جدید و سه میلیارد دلار برای نوسازی و دیجیتالی‌کردن زیرساخت‌های موجود در نظر گرفته شده است. به گفته او، ظرفیت انتقال سالانه این شبکه می‌تواند به حدود ۲۰ میلیارد مترمکعب گاز برسد.
چرا کشورهای آسیای مرکزی به فکر ایجاد حلقه گازی افتادند؟
این طرح از تفاوت میان منابع گازی، زیرساخت‌های انتقال و میزان تقاضای انرژی در کشورهای آسیای مرکزی نشأت می‌گیرد. ترکمنستان با برخورداری از ذخایر قابل‌توجه گاز می‌تواند مشتریان منطقه‌ای بیشتری به دست آورد و در مقابل، سایر کشورهای منطقه نیز امکان دسترسی به منابع متنوع‌تر گاز را خواهند داشت. ازبکستان هم تولیدکننده عمده گاز است و هم مصرف بالایی دارد؛ ضمن آنکه تقاضای این کشور در فصل زمستان به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. قزاقستان نیز از تولیدکنندگان گاز به‌شمار می‌آید، اما بخش عمده منابع آن در مناطق غربی این کشور قرار دارد که از مراکز اصلی جمعیتی دور هستند. در مقابل، قرقیزستان به واردات گاز وابسته است و تاجیکستان نیز بخش عمده برق خود را از نیروگاه‌های برق‌آبی تولید می‌کند. بر اساس آمار وزارت انرژی تاجیکستان، این کشور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۱۲۶.۴ میلیون مترمکعب گاز از ازبکستان وارد کرده است.
کشورهای منطقه هم‌اکنون نیز از طریق خطوط لوله فرامرزی با یکدیگر مبادله گاز دارند، اما طرح حلقه گازی قرار است بر همین ارتباطات موجود تکیه کند و با احداث بخش‌های جدید و نوسازی خطوط لوله فعلی، امکان جابه‌جایی انعطاف‌پذیرتر گاز را فراهم سازد. عسیل‌بک جاکی‌یف، رئیس انجمن نفت و گاز پتروکانسیل قزاقستان، در این باره می‌گوید: «وقتی ازبکستان یا برخی دیگر از کشورهای آسیای مرکزی، مانند قرقیزستان یا تاجیکستان، در فصل زمستان به گاز بیشتری نیاز داشته باشند، می‌توانیم جریان گاز را در جهت معکوس برقرار کنیم.» این ویژگی معکوس‌پذیری جریان گاز، به کشورهای منطقه اجازه می‌دهد تا در شرایط اضطراری یا اوج مصرف، به‌سرعت منابع مورد نیاز خود را تأمین کنند و وابستگی به یک مسیر واحد را کاهش دهند.
از پیشنهاد اولیه تا جذب سرمایه‌گذاری؛ موانع و چالش‌های پیش رو
به گفته اسماعیل‌اف، شرکت ملی نفت و گاز ازبکستان (ازبک‌نفت‌گاز) پس از مذاکرات اولیه به این طرح ابراز علاقه کرده است. او همچنین اعلام کرد که مرکز جهانی گاز در ماه مه تفاهم‌نامه‌ای با مقام‌های قره‌قالپاقستان، جمهوری خودمختاری در داخل ازبکستان، امضا کرده است. اسماعیل‌اف از مذاکرات با سرمایه‌گذاران بالقوه از چین و خاورمیانه نیز خبر داده است، اما تاکنون ساختار نهایی تأمین مالی، توافق رسمی میان دولت‌های هر پنج کشور و جدول زمانی آغاز ساخت پروژه به‌صورت عمومی اعلام نشده است. بنابراین، هزینه ۵ میلیارد دلاری و ظرفیت سالانه ۲۰ میلیارد مترمکعب همچنان برآوردهای ارائه‌شده از سوی حامیان این طرح هستند و نباید آنها را ظرفیت قطعی یا مشخصات نهایی یک پروژه اجرایی تلقی کرد.
ازبکستان در کنار توسعه ارتباطات منطقه‌ای، تقویت تولید داخلی گاز را نیز دنبال می‌کند. بر اساس آمار رسمی ملی، بنگاه‌های صنعتی این کشور در فاصله ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ مجموعاً ۲۴.۲ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی تولید کردند که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۱۶.۳ درصد کاهش نشان می‌دهد. مقام‌های ازبکستان در جریان یک نشست بررسی عملکرد در ماه اکتبر اعلام کردند که از ابتدای سال جاری میلادی پنج میدان جدید گاز و میعانات گازی کشف شده است. همچنین از ژانویه تا سپتامبر ۸۰ حلقه چاه حفاری شده و قرار است ۴۰ حلقه چاه دیگر نیز در سه‌ماهه پایانی سال حفاری شود. دنیس برودنک، از شرکت UNG Overseas، یکی از شرکت‌های تابعه کاملاً متعلق به ازبک‌نفت‌گاز، می‌گوید: «گاز طبیعی همچنان یکی از ارکان اصلی نظام انرژی ازبکستان است.» دولت این کشور همچنین به‌دنبال تعمیق عملیات اکتشاف در منطقه اوستیورت و اجرای اقداماتی برای بهبود تولید از میادین موجود است.
پیامدهای آینده؛ از امنیت انرژی منطقه تا گسترش پیوندها با اروپا
توسعه حفاری‌های داخلی و ایجاد ارتباطات فرامرزی، دو جنبه متفاوت از امنیت انرژی را هدف قرار می‌دهند: افزایش میزان تولید و تسهیل توزیع منابع موجود. از این منظر، حلقه گازی می‌تواند مکمل تلاش‌های ازبکستان برای تقویت عرضه داخلی باشد، هرچند میزان تأثیر آن به نحوه اجرای پروژه و توافق‌های منطقه‌ای بستگی خواهد داشت. در مجمع نفت و گاز تاشکند، فرصت‌های تقویت ارتباطات انرژی میان آسیای مرکزی، آذربایجان و بازارهای اروپا نیز مورد بحث قرار گرفت. جاکی‌یف از انجمن پتروکانسیل قزاقستان گفت همکاری نزدیک‌تر با آذربایجان و اتحادیه اروپا می‌تواند به تولیدکنندگان آسیای مرکزی برای گسترش صادرات هیدروکربن کمک کند. برخی از همکاری‌ها در این زمینه از هم‌اکنون شکل گرفته‌اند؛ شرکت دولتی نفت آذربایجان (سوکار)، شرکت بریتانیایی بی‌پی و ازبک‌نفت‌گاز در یک پروژه اکتشاف نفت و گاز در منطقه اوستیورت ازبکستان مشارکت دارند.
آذربایجان همچنین از طریق کریدور گازی جنوبی به کشورهای عضو اتحادیه اروپا گاز صادر می‌کند. بر اساس آمار کمیسیون اروپا، حجم این صادرات در سال ۲۰۲۵ به ۱۲.۵ میلیارد مترمکعب رسید و اتحادیه اروپا و آذربایجان نیز در مارس ۲۰۲۶ بر تداوم و تقویت همکاری‌های گسترده‌تر خود در حوزه انرژی تأکید کردند. در مجموع، طرح حلقه گازی آسیای مرکزی در پی ایجاد شبکه‌ای انعطاف‌پذیرتر برای مبادله گاز میان پنج کشور منطقه است؛ شبکه‌ای که می‌تواند در کنار افزایش گزینه‌های تأمین انرژی، زمینه همکاری‌های گسترده‌تر با بازارهای خارجی را فراهم کند. با این حال، تحقق این اهداف به تأمین سرمایه، توافق بر سر قواعد انتقال گاز و نهایی‌شدن تعهدات دولت‌های مشارکت‌کننده وابسته است و بدون این پیش‌شرط‌ها، حلقه گازی تنها یک ایده جذاب باقی خواهد ماند.
در حال بارگذاری نظرات...