پایان صف‌های طولانی وثیقه‌گذاری؟ جزئیاتی که قوه قضاییه از ضمانت الکترونیک رونمایی کرد

به گزارش تیترستان؛ سامانه ضمانت الکترونیک قوه قضاییه که با همکاری مرکز آمار و فناوری اطلاعات این قوه و کانون دفاتر خدمات الکترونیک قضایی طراحی و پیاده‌سازی شده است، به‌عنوان گامی مهم در جهت تسهیل و تسریع فرآیند تأمین قرار وثیقه معرفی شده است. این سامانه با هدف شناسایی دارایی‌های متهم یا وثیقه‌گذار و انجام اقدامات مربوط به توقیف اموال به صورت الکترونیکی راه‌اندازی شده و قرار است مراجعات حضوری را به حداقل برساند. بر اساس اطلاعات منتشرشده، در این سامانه امکان استعلام و توقیف برخط اموالی از جمله حساب‌های بانکی، سهام بورسی، املاک دارای پلاک ثبتی و اموال مرتبط با پلاک انتظامی فراهم شده است. متهم یا شخص ثالث می‌تواند مطابق ضوابط تعیین‌شده، مراحل تأمین و قبولی وثیقه را به صورت کاملاً الکترونیکی انجام دهد و دیگر نیازی به رفت‌وآمدهای مکرر به دادگاه یا دفاتر قضایی نداشته باشد. این اقدام در راستای توسعه خدمات قضایی هوشمند و کاهش خطای انسانی در ثبت و ضبط دارایی‌ها ارزیابی می‌شود.

دو مسیر پیش‌روی متهمان برای وثیقه‌گذاری الکترونیک

برای استفاده از سامانه ضمانت الکترونیک، دو روش اصلی پیش‌بینی شده است که هر کدام مراحل خاص خود را دارد. در روش اول، متهم می‌تواند با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و با شناسایی الکترونیکی اموال خود، برای تأمین قرار وثیقه اقدام کند. در این روش، مراحل مربوط به استعلام دارایی‌ها، بررسی اطلاعات اموال و ثبت اقدامات لازم از طریق سامانه انجام می‌شود و متهم تنها با یک بار مراجعه به دفتر، بقیه فرآیند را به صورت الکترونیکی طی می‌کند. روش دوم، استفاده از خودکاربری شخص حقیقی و ضمانت توسط شخص ثالث است. در این حالت، شخص ثالث می‌تواند برای تأمین وثیقه متهم اقدام کند و با مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی یا استفاده از مسیر خودکاربری، لایحه درخواست قبول ضمانت را ارسال و دارایی خود را برای بررسی و تأمین قرار وثیقه معرفی کند. پس از ثبت درخواست، مالکیت و ارزش دارایی اعلام‌شده بررسی شده و اقدامات لازم برای توقیف الکترونیکی مال و صدور قرار قبولی وثیقه انجام می‌شود. این انعطاف در روش‌های وثیقه‌گذاری، امکان استفاده از دارایی‌های شخص ثالث را نیز تسهیل کرده و محدودیت‌های گذشته را کاهش داده است.

مراحل ضمانت الکترونیک توسط متهم شامل شش گام مشخص است که به ترتیب انجام می‌شود. در مرحله اول، قرار تأمین از نوع وثیقه در پرونده قضایی صادر می‌شود تا امکان انجام اقدامات مربوط به شناسایی و توقیف اموال فراهم شود. مرحله دوم، دریافت مجوز شناسایی و توقیف اموال است که صورت‌مجلس آن باید توسط متهم از طریق پد امضا یا با استفاده از کد ارسالی به تلفن همراه وی امضا شود. در مرحله سوم، متهم فرم شناسایی اموال را با علت «شناسایی اموال متهم» و از طریق اقدام «ایجاد ضمانت الکترونیک» ثبت می‌کند و سپس استعلام دارایی‌های او از جمله حساب‌های بانکی، سهام بورس، پلاک‌های ثبتی و پلاک‌های انتظامی انجام می‌گیرد. مرحله چهارم به بررسی و ارزیابی اموال اختصاص دارد که در آن اطلاعات دارایی‌های شناسایی‌شده برای انتخاب مال مناسب نمایش داده می‌شود. برای املاک، اطلاعاتی مانند متراژ، نوع ملک، ارزش عرصه و اعیان و سابقه توقیف قابل مشاهده است و در صورت نیاز، امکان به‌روزرسانی ارزش ملک از سازمان امور مالیاتی وجود دارد. در مرحله پنجم، توقیف الکترونیکی دارایی‌ها انجام می‌شود که شامل ارسال مکاتبات برخط برای توقیف یا بازداشت ملک، انتخاب چند حساب بانکی تا سقف مبلغ قرار وثیقه و انسداد برخط آن‌ها و توقیف سهام بورسی از طریق گزینه مربوط است. در نهایت، مرحله ششم صدور و امضای قرار قبولی وثیقه است که متهم آن را از طریق پد امضا یا روش پیامکی امضا می‌کند و بدین ترتیب فرآیند تأمین وثیقه به پایان می‌رسد.

نقش شخص ثالث در ضمانت الکترونیک و امکان رفع توقیف

در صورتی که متهم برای تأمین وثیقه از دارایی شخص دیگری استفاده کند، فرآیند ضمانت الکترونیک با مشارکت وثیقه‌گذار انجام می‌شود. مراحل این روش نیز به صورت گام‌به‌گام تعریف شده است. ابتدا شماره همراه وثیقه‌گذار از متهم دریافت می‌شود و پیامک اطلاع‌رسانی درباره امکان ضمانت توسط شخص ثالث، از طریق اقدامات مربوط به فرم قرار تأمین ارسال می‌شود. سپس وثیقه‌گذار به دفتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه می‌کند یا از طریق خودکاربری اقدام می‌کند و لایحه‌ای با موضوع «درخواست قبول ضمانت از طرف وثیقه‌گذار» ارسال کرده و کد جام پلاک ثبتی ملک موردنظر را برای وثیقه‌گذاری در لایحه اعلام می‌کند. پس از وصول لایحه، فرآیند ایجاد ضمانت الکترونیک برای شخص ثالث از طریق اقدامات فرم قرار تأمین آغاز می‌شود و در ادامه، مالکیت پلاک ثبتی وثیقه‌گذار استعلام و ملک معرفی‌شده ارزیابی می‌شود. در پایان، قرار قبولی وثیقه از طریق فرم شناسایی اموال ایجاد می‌شود و وثیقه‌گذار باید آن را از طریق پد امضا یا روش پیامکی امضا کند تا فرآیند قبولی وثیقه تکمیل شود. این رویه الکترونیکی، مشارکت شخص ثالث را بدون نیاز به حضور فیزیکی در مراجع قضایی ممکن ساخته است.

یکی دیگر از قابلیت‌های مهم سامانه ضمانت الکترونیک، امکان رفع توقیف اموال است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، رفع توقیف پلاک ثبتی از طریق فرم شناسایی اموال یا مکاتبات مربوط قابل انجام است و این قابلیت به انجام الکترونیکی اقدامات مرتبط با رفع توقیف ملک کمک می‌کند. همچنین در فرآیند کفالت، امکان ارسال لایحه توسط کفیل و احراز ملائت وی از طریق استعلام قضایی پیش‌بینی شده است که یکی از موضوعات این استعلام، بررسی فیش حقوقی کارکنان دولت است. این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که سامانه صرفاً به مرحله اولیه وثیقه‌گذاری محدود نشده و چرخه کامل از توقیف تا رفع توقیف را پوشش می‌دهد. به گفته مسئولان، این سامانه با استفاده از زیرساخت‌های هوشمند و یکپارچه، امکان انجام الکترونیکی بخش مهمی از مراحل شناسایی دارایی‌ها، تأمین وثیقه و ثبت قرار قبولی را فراهم می‌کند و گامی در جهت توسعه خدمات قضایی هوشمند به شمار می‌رود. کاهش مراجعات حضوری، حذف فرآیندهای کاغذی، افزایش شفافیت و اعتبارسنجی خودکار اطلاعات، کاهش خطای انسانی و کوتاه‌تر شدن زمان انجام فرآیند تأمین وثیقه از جمله مزایای اصلی این سامانه عنوان شده است.

اهمیت راه‌اندازی سامانه ضمانت الکترونیک در نظام قضایی

راه‌اندازی سامانه ضمانت الکترونیک را می‌توان در ادامه روند الکترونیکی شدن خدمات قضایی و حرکت به سمت دولت هوشمند ارزیابی کرد. پیش از این، فرآیند تأمین قرار وثیقه برای متهمان و وثیقه‌گذاران معمولاً با مراجعات متعدد حضوری به دادگاه‌ها، دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و سازمان‌های مربوط همراه بود که زمان‌بر و پرهزینه می‌شد. همچنین شناسایی اموال و توقیف آن‌ها نیازمند مکاتبات کاغذی و هماهنگی‌های بین‌سازمانی بود که احتمال خطا و تأخیر را افزایش می‌داد. با الکترونیکی شدن این فرآیند، انتظار می‌رود سرعت رسیدگی به پرونده‌ها افزایش یابد و متهمان بتوانند در کمترین زمان ممکن نسبت به تأمین وثیقه اقدام کنند. این امر به ویژه برای افرادی که در شهرهای دور از مراکز قضایی سکونت دارند یا به دلایل شغلی امکان مراجعه مکرر ندارند، اهمیت بسزایی دارد. علاوه بر این، شفافیت در فرآیند استعلام و توقیف اموال می‌تواند به کاهش فساد اداری و افزایش اعتماد عمومی به نظام قضایی کمک کند.

از منظر پیامدهای آینده، سامانه ضمانت الکترونیک می‌تواند به عنوان الگویی برای سایر فرآیندهای قضایی از جمله کفالت، قرارهای نظارت و حتی اجرای احکام مورد استفاده قرار گیرد. با یکپارچه‌سازی اطلاعات قضایی در بستری امن و پایدار، امکان تحلیل داده‌ها و بهبود سیاست‌گذاری در حوزه تأمین قرار نیز فراهم می‌شود. البته موفقیت این سامانه به عواملی مانند آموزش کاربران، پایداری زیرساخت‌های فناوری، همکاری بانک‌ها و سازمان‌های ثبت اسناد و املاک و بورس بستگی دارد. همچنین باید اطمینان حاصل شود که حریم خصوصی افراد و امنیت اطلاعات دارایی‌ها به طور کامل حفظ می‌شود. در مجموع، ضمانت الکترونیک را می‌توان گامی مهم در جهت کاهش اطاله دادرسی و ارتقای کارآمدی نظام قضایی دانست که در صورت اجرای صحیح، رضایت مراجعان را به همراه خواهد داشت و زمینه‌ساز تحول در ارائه خدمات قضایی به صورت غیرحضوری و هوشمند خواهد شد.