ادعای صفر شدن ویپ در مدارس؛ راز پنهان کلاس پنجمی‌ها که مسئولان نمی‌دانند!

به گزارش تیترستان؛ در حالی که یکی از مسئولان آموزش‌وپرورش استان تهران به‌تازگی از صفر شدن مصرف ویپ و سیگارهای الکترونیکی در مدارس خبر داده است، روایت‌های میدانی از واقعیتی متفاوت حکایت دارد. محمد داوری، سخنگوی سابق سازمان معلمان و مشاور فعلی مدارس تهران، در گفت‌وگو با همشهری آنلاین اعلام کرده است که نه‌تنها مصرف این محصولات به صفر نرسیده، بلکه گزارش‌های مشاوران از گسترش آن میان دانش‌آموزان، حتی در پایه‌های پنجم و ششم ابتدایی، خبر می‌دهد. این تناقض میان آمار رسمی و مشاهدات میدانی، نگرانی‌های جدی درباره دقت آمارهای ارائه‌شده و کارآمدی سیاست‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در مدارس ایجاد کرده است. به گفته داوری، بخشی از موارد مصرف پنهان می‌ماند و به‌درستی ثبت نمی‌شود، بنابراین تصویر روشنی از این آسیب در اختیار مسئولان قرار نمی‌گیرد. او تأکید می‌کند که پیش از هر برخورد انضباطی، باید دلایل گرایش کودکان و نوجوانان به ویپ بررسی شود و نقش خانواده و مدرسه در پیشگیری تقویت گردد.

از ادعای صفر تا روایت مشاوران؛ تناقضی که نگران‌کننده است

وقتی صحبت از مصرف دخانیات در مدارس می‌شود، نخستین پرسش این است که آمارهای رسمی تا چه اندازه با واقعیت روزمره دانش‌آموزان تطبیق دارد. داوری با اشاره به تجربه حضور در مدارس و ارتباط با مشاوران مناطق مختلف تهران، معتقد است استفاده از واژه «صفر» برای توصیف وضعیت مصرف ویپ و سیگارهای الکترونیکی با آنچه در محیط‌های آموزشی مشاهده می‌شود، فاصله دارد. او می‌گوید: «نه‌تنها مصرف به صفر نرسیده، بلکه براساس مشاهدات میدانی و گزارش همکاران، با افزایش موارد مواجه هستیم.» به‌گفته این مشاور، موضوع محدود به یک مدرسه یا منطقه خاص نیست و حتی در مدرسه‌ای برخوردار که خانواده‌ها معمولاً امکانات و مراقبت بیشتری برای فرزندانشان فراهم می‌کنند، مواردی از مصرف مشاهده شده است. داوری تأکید می‌کند که بخش مهمی از اطلاعات موجود، حاصل تجربه‌های مشاوران در مدارس مختلف است؛ تجربه‌هایی که از گسترش این پدیده میان دختران و پسران و رسیدن آن به سنین پایین‌تر حکایت دارد. البته این مشاهدات به‌تنهایی جای آمار رسمی و پیمایش جامع را نمی‌گیرد، اما می‌تواند نشانه‌ای جدی برای بررسی دقیق‌تر وضعیت باشد.

این در حالی است که مسئول آموزش‌وپرورش استان تهران از صفر شدن مصرف ویپ در مدارس خبر داده بود؛ ادعایی که به نظر می‌رسد با گزارش‌های میدانی همخوانی ندارد. به اعتقاد کارشناسان، چنین تناقضی می‌تواند ناشی از کمبود مشاوران، نبود حمایت کافی از آن‌ها و نگاه غیرتخصصی به آسیب‌های اجتماعی باشد. همچنین برخی مدیران یا کادر مدرسه ممکن است نگران باشند که گزارش موارد مصرف به اعتبار مدرسه لطمه بزند، درنتیجه بعضی موارد ثبت نشود یا اطلاعات آن‌ها به سطوح بالاتر آموزش‌وپرورش نرسد. داوری تأکید می‌کند که گزارش یک مورد آسیب اجتماعی در مدرسه نباید نشانه ضعف آن مدرسه تلقی شود، بلکه شناسایی، ثبت و پیگیری درست موارد می‌تواند نشانه جدی‌گرفتن مسئولیت تربیتی مدرسه باشد. بنابراین، شفافیت در آمار و ایجاد سازوکارهای تشویقی برای گزارش‌دهی دقیق، نخستین گام در مسیر مقابله با این آسیب است.

وقتی پای ویپ به دبستان باز می‌شود؛ زنگ خطر برای کودکان ۱۱ تا ۱۳ ساله

گزارش‌های مربوط به مصرف سیگارهای الکترونیکی معمولاً ذهن را به سمت نوجوانان دبیرستانی می‌برد؛ اما به‌گفته داوری، موارد مشاهده‌شده به این گروه سنی محدود نیست. او توضیح می‌دهد که بیشتر گزارش‌هایی که به مشاوران می‌رسد، مربوط به دوره متوسطه اول، یعنی پایه‌های هفتم تا نهم است و با ورود به متوسطه دوم نیز موارد بیشتری گزارش می‌شود. با این حال، نگرانی اصلی، مشاهده این رفتار در سنین پایین‌تر است. او می‌گوید مواردی از مصرف یا ارجاع دانش‌آموزان برای دریافت خدمات مشاوره‌ای حتی در پایه‌های پنجم و ششم ابتدایی هم گزارش شده است؛ کودکانی حدود ۱۱ تا ۱۳ ساله که در سنی بسیار پایین با محصولاتی آشنا شده‌اند که ممکن است وابستگی به نیکوتین را به‌دنبال داشته باشند. این موضوع زنگ خطری جدی برای نظام آموزشی و خانواده‌هاست، زیرا مصرف ویپ در این سنین می‌تواند تأثیرات مخربی بر رشد مغز و سلامت جسمی داشته باشد.

یکی از دلایل گرایش نوجوانان به سیگارهای الکترونیکی، تصور کم‌خطرتر بودن آن‌ها نسبت به سیگار معمولی است. شکل ظاهری متفاوت، تنوع محصولات و امکان استفاده پنهانی نیز می‌تواند جذابیت بیشتری برای دانش‌آموزان ایجاد کند. بااین‌حال، ظاهر متفاوت یک محصول به‌معنای بی‌ضرربودن آن نیست. داوری می‌گوید این تصور که ویپ اعتیادآوری کمتری دارد یا می‌تواند راهی برای ترک سیگار باشد، نباید بدون بررسی علمی پذیرفته شود. بسیاری از محصولات ویپ حاوی نیکوتین‌اند؛ ماده‌ای اعتیادآور که به‌ویژه در سنین رشد می‌تواند نگران‌کننده باشد. ترکیبات مایع مصرفی و مواد حاصل از گرم‌شدن آن نیز بسته به نوع محصول متفاوت است و برای سلامت زیان‌آور است. فراگیری ویپ به‌جای سیگار، به‌خصوص برای دانش‌آموزی که پیش از آن مصرف‌کننده نبوده، راهکار مناسبی برای پیشگیری از آسیب نیست. مهم‌تر از همه، نباید اجازه داد تصور بی‌خطر بودن این محصولات، نخستین تجربه مصرف را برای کودکان و نوجوانان عادی جلوه دهد.

چرا برخورد انضباطی کافی نیست؟ نقش خانواده و مدرسه در پیشگیری

اگر مدرسه متوجه شود دانش‌آموزی ویپ یا سیگار مصرف می‌کند، نخستین واکنش چه باید باشد؟ به اعتقاد داوری، پاسخ این پرسش نباید صرفاً در اخطار، تنبیه یا ضبط وسیله خلاصه شود. او مصرف دخانیات را در این سن نشانه‌ای می‌داند که باید دلایل آن بررسی شود. به‌گفته این مشاور، برخوردهای صرفاً انضباطی ممکن است دانش‌آموز را به پنهان‌کاری سوق دهد؛ درحالی‌که گفت‌وگوی حرفه‌ای و مشاوره می‌تواند به شناسایی زمینه‌های گرایش او کمک کند. داوری توضیح می‌دهد که پس از مشاهده چنین رفتاری لازم است وضعیت روانی، روابط اجتماعی و شرایط خانوادگی دانش‌آموز بررسی شود. درصورت نیاز نیز باید از خدمات تخصصی‌تر کمک گرفت. مدرسه می‌تواند نشانه‌ها را شناسایی کند و دانش‌آموز را به مسیر دریافت خدمات مناسب هدایت کند، اما جایگزین مراکز درمانی و تخصصی نیست. نقش خانواده نیز در این میان تعیین‌کننده است. به‌گفته او، گاهی مصرف دخانیات در محیط خانواده عادی تلقی می‌شود و گاهی مشکلات روان‌شناختی، اضطراب، افسردگی یا کمبود توجه به نیازهای نوجوان می‌تواند زمینه‌ساز گرایش او به این رفتار باشد. بااین‌حال، هیچ‌کدام از این عوامل را نمی‌توان بدون بررسی به همه دانش‌آموزان تعمیم داد.

برای بسیاری از والدین، فهمیدن اینکه فرزندشان ویپ مصرف می‌کند، می‌تواند شوکه‌کننده باشد. داوری معتقد است نحوه ورود خانواده باید متناسب با شرایط دانش‌آموز باشد. گاهی مدرسه می‌تواند در مرحله نخست با مشاوره به دانش‌آموز کمک کند و درصورت نیاز، خانواده را نیز وارد فرایند کند. در موارد پیچیده‌تر، ارجاع به مراکز تخصصی ضرورت دارد. این به‌معنای کنارگذاشتن والدین نیست؛ بلکه باید اطمینان حاصل شود که ورود آن‌ها به ماجرا به حمایت از فرزند کمک می‌کند. همراهی خانواده و مدرسه، به‌جای مقصردانستن یکدیگر، می‌تواند شانس پیشگیری از تکرار مصرف را افزایش دهد. به اعتقاد این مشاور، مدرسه یکی از حلقه‌های مهم ارتباط میان خانواده و جامعه است؛ اما به‌تنهایی نمی‌تواند همه عوامل گرایش به دخانیات و دیگر مواد را برطرف کند. پیشگیری مؤثر به همکاری آموزش‌وپرورش، خانواده‌ها و نهادهای تخصصی نیاز دارد. داوری می‌گوید نظام آموزشی باید در کنار آموزش درسی و آمادگی برای امتحان و کنکور، سلامت روان، مهارت‌های ارتباطی و توانایی تصمیم‌گیری دانش‌آموزان را نیز جدی بگیرد. آموزش درباره خطرات دخانیات زمانی اثرگذارتر خواهد بود که پیش از مواجهه دانش‌آموز با مصرف، به زبان قابل‌فهم و متناسب با سن او ارائه شود.