معمای کوهی مرموز که روزی از اورست هم بلندتر بود؛ رازهایی که زمین‌شناسان از آن پرده برداشتند!
به گزارش تیترستان؛ آیا تا به حال به این فکر کرده‌اید که در گذشته‌های بسیار دور، کوهی بلندتر از اورست روی کره زمین وجود داشته است؟ اورست با ارتفاع ۸۸۴۹ متر از سطح دریا، بلندترین قله امروزی جهان است، اما زمین‌شناسان می‌گویند شاید صدها میلیون سال پیش، کوه‌هایی هم‌اندازه یا حتی بلندتر از آن وجود داشته‌اند. برخورد صفحات قاره‌ای در طول تاریخ زمین، رشته‌کوه‌هایی عظیم پدید آورده که بسیاری از آن‌ها امروزه تقریباً به‌طور کامل فرسایش یافته و از بین رفته‌اند. با این حال، بقایای این غول‌های باستانی هنوز در دل پوسته زمین باقی مانده و به دانشمندان کمک می‌کند تا ابعاد آن‌ها را بازسازی کنند. اما هنوز نمی‌توان با اطمینان تشخیص داد که بلندترین قله تاریخ زمین دقیقاً در کدام نقطه بوده و تا چه ارتفاعی سر برافراشته است، زیرا جزئیات موجود برای شناسایی دقیق بلندترین قله صدها میلیون سال پیش کافی نیست.
ردپای غول‌هایی که دیگر وجود ندارند
وقتی صحبت از کوه‌های غول‌آسا می‌شود، معمولاً برخورد صفحات تکتونیکی به ذهن می‌رسد؛ همان فرایندی که هیمالیا و اورست را پدید آورد. در این برخوردها، صفحات قاره‌ای به یکدیگر فشار می‌آورند و پوسته زمین را به سمت بالا می‌رانند. اما این فرایند فقط به ساختن قله‌های مرتفع محدود نمی‌شود: بخش‌هایی از پوسته نیز به اعماق زمین رانده می‌شوند و ساختاری بسیار بزرگ‌تر از آنچه روی سطح می‌بینیم شکل می‌گیرد. الن کالینز، استاد زمین‌شناسی در دانشگاه آدلاید استرالیا، به لایوساینس می‌گوید زمین‌شناسان حتی با جزئیات کافی هم نمی‌توانند بلندترین قله‌های صدها میلیون سال پیش را مشخص کنند. به گفته او، دستیابی به چنین دقتی عملاً امکان‌پذیر نخواهد بود. با این حال، رسوبات باقی‌مانده در پوسته زمین سرنخ‌هایی از ابعاد رشته‌کوه‌هایی ارائه می‌دهند که مدت‌ها پیش از بین رفته‌اند.
کالینز و زی‌یی ژو، ژئوشیمی‌دان در دانشگاه کرتین استرالیا، همه کوه‌ها را به کوه یخی تشبیه می‌کنند که فقط بخش کوچکی از آن‌ها از سطح آب بیرون می‌ماند. همان‌طور که بخش بزرگی از کوه یخ زیر آب پنهان است، قسمت عمده‌ای از ساختار سنگی زیر یک رشته‌کوه نیز در اعماق زمین قرار دارد. بررسی این بخش‌های مدفون به پژوهشگران کمک می‌کند تا عمق پوسته را تخمین بزنند و از روی اطلاعات عمق پوسته، درباره ارتفاع احتمالی کوه‌های باستانی نتیجه‌گیری کنند. ژو می‌گوید: «می‌توان استدلال کرد بزرگ‌ترین کوه‌ها احتمالاً در مناطقی شکل گرفته بودند که پوسته زمین تا اعماق بیشتری امتداد داشته است؛ هرچند این موضوع را فقط می‌توان براساس شواهد زمین‌شناسی حدس زد.» برای درک ابعاد ساختارها، کافی است به هیمالیا دقت کنیم. براساس برآوردها، ستون پوسته زمین زیر این رشته‌کوه ممکن است تا عمق ۸۰ کیلومتری امتداد داشته باشد. ارتفاع اورست نیز نزدیک به ۹ هزار متر است؛ یعنی این قله در بهترین حالت فقط حدود ۱۴ درصد از ارتفاع کل ساختاری سنگی را تشکیل می‌دهد که از آن ریشه می‌گیرد.
رشته‌کوهی باستانی که می‌توانست رقیب هیمالیا باشد
یکی از جدی‌ترین کاندیدها برای عنوان بزرگ‌ترین رشته‌کوه تاریخ زمین، ساختاری باستانی به نام «اَبَرکوه ترانس‌گوندوانان» است. شکل‌گیری این رشته‌کوه حدود ۶۵۰ میلیون سال پیش آغاز شد. در آن زمان، برخورد قاره‌هایی که امروزه بخش‌هایی از آفریقا، آمریکای جنوبی، عربستان، هند، استرالیا و جنوبگان را تشکیل می‌دهند، به پیدایش ابرقاره گوندوانا انجامید. گوندوانا سرانجام از هم جدا شد، اما آثار رشته‌کوه باستانی‌اش همچنان در مناطقی مانند جنوب هند، سریلانکا، تانزانیا و کنیا دیده می‌شود. کالینز می‌گوید: «اگر امروز در آن مناطق قدم بزنید، می‌توانید سنگ‌هایی را ببینید که زمانی در بخش پایینی این کمربند کوهستانی قرار داشته‌اند.» بررسی همین سنگ‌ها نشان می‌دهد پوسته زیر این رشته‌کوه حتی از پوسته زیر هیمالیا نیز عمیق‌تر بوده است. به گفته کالینز، ابعاد این ساختار دست‌کم با هیمالیا قابل‌مقایسه بوده و شاید از آن بزرگ‌تر هم بوده باشد.
عمق پوسته به‌تنهایی ارتفاع دقیق قله را مشخص نمی‌کند. بعضی از بخش‌های پوسته باقی‌مانده در این مناطق، با وجود حدود نیم‌میلیارد سال فرسایش، تا عمق ۳۰ کیلومتری امتداد دارند. کالینز توضیح می‌دهد این سنگ‌ها احتمالاً زمانی در میانه ستونی از پوسته به عمق ۶۰ کیلومتر قرار داشته‌اند. چنین عمقی نشان می‌دهد کوه‌هایی که بالای این ساختار قرار گرفته بودند، احتمالاً به ارتفاع اورست می‌رسیدند. البته عمق پوسته به‌تنهایی ارتفاع دقیق یک قله را مشخص نمی‌کند؛ با این حال، می‌تواند سرنخی از ابعاد رشته‌کوهی باشد که دیگر نمی‌توان شکل اولیه‌اش را به‌طور مستقیم مشاهده کرد. در هیمالیا، بلندترین قله‌ها در امتداد حاشیه فلات تبت قرار گرفته‌اند که با ارتفاع متوسط حدود ۶ کیلومتر از سطح دریا، مرتفع‌ترین فلات زمین به شمار می‌رود. به گفته کالینز، رشته‌کوه ترانس‌گوندوانان نیز ممکن است فلات مرتفع مشابهی داشته که در نزدیکی جنوب ماداگاسکار قرار گرفته بود. در این صورت، حاشیه‌اش احتمالاً از شرق ماداگاسکار تا جنوب هند و شرق جنوبگان امتداد می‌یافت.
دو کاندید دیگر و پیامدهای آینده این کشفیات
ترانس‌گوندوانان تنها رشته‌کوه باستانی نیست که دانشمندان برای یافتن بلندترین قله تاریخ زمین بررسی می‌کنند. یکی دیگر از گزینه‌ها، رشته‌کوهی است که در جریان «کوه‌زایی گرانویل» شکل گرفت؛ فرایندی که با پیدایش ابرقاره رودینیا، حدود ۱٫۳ میلیارد سال پیش، ارتباط داشت. امروزه می‌توان بقایای ساختار مذکور را در جنوب شرقی انتاریو در کانادا و شمال غربی ورمونت در ایالات متحده مشاهده کرد. با این حال، اطلاعات درباره این رشته‌کوه منقرض‌شده بسیار محدودتر از دیگر گزینه‌ها است. کالینز می‌گوید برخی پژوهشگران معتقدند ارتفاع آن رشته‌کوه به‌اندازه هیمالیا یا ترانس‌گوندوانان نبوده است. پژوهش‌ها همچنین به گذشته‌ای دورتر، یعنی حدود ۲ میلیارد سال پیش نیز اشاره می‌کنند؛ زمانی که ابرقاره نونا (به‌عنوان کلمبیا نیز شناخته می‌شود) شکل گرفت و شواهدی از وجود کوه‌هایی عظیم به جا گذاشت. ژو در پژوهشی با بررسی ترکیب بلورهای زیرکن باقی‌مانده در پوسته زیر این رشته‌کوه ناپدیدشده، شواهدی از وجود چنین ساختاری کشف کرد. اما هرچه به گذشته‌ای دورتر می‌رویم، بازسازی ابعاد کوه‌ها نیز دشوارتر می‌شود.
به گفته کالینز، زمین در دوران اولیه خود گرم‌تر بود و پوسته گرم‌تر نیز توانایی کمتری برای تحمل وزن داشت. بنابراین، کوه‌های آن دوران احتمالاً نمی‌توانستند ارتفاعی به‌اندازه کوه‌های امروزی داشته باشند. صفحات قاره‌ای پایدار و سنگ‌های مربوط به آن‌ها تا حدود ۴ میلیارد سال پیش هنوز شکل نگرفته بودند و پیدایش قاره‌های بزرگ نیز صدها میلیون سال دیگر زمان برد. ژو در حال حاضر رشته‌کوه‌های نونا، ترانس‌گوندوانان و هیمالیا را از جدی‌ترین کاندیدها برای عنوان بلندترین رشته‌کوه‌های تاریخ زمین می‌داند. با این حال، تشخیص دقیق بلندترین قله‌ای که تاکنون روی زمین وجود داشته، دست‌کم با روش‌های علمی کنونی، احتمالاً امکان‌پذیر نیست. همان‌طور که ژو می‌گوید، در نهایت این معما همچنان بی‌پاسخ مانده است. اما همین پژوهش‌ها نشان می‌دهد که زمین در گذشته‌های دور میزبان ساختارهای عظیمی بوده که شاید هرگز به‌طور کامل شناخته نشوند و این خود انگیزه‌ای برای ادامه مطالعات زمین‌شناسی در آینده است.
در حال بارگذاری نظرات...