چهار کشور در العلمین چه نقشه‌ای برای شاخ آفریقا کشیدند؟ رازی که در بیانیه پایانی پنهان ماند!
به گزارش تیترستان؛ نشست چهارجانبه سران مصر، سودان، اریتره و سومالی که در ۴ اکتبر ۲۰۲۶ در شهر العلمین جدید مصر برگزار شد، در بستر تشدید تحولات سیاسی و امنیتی شاخ آفریقا و دریای سرخ، از اهمیت ژئوپلیتیکی برخوردار است. بحران داخلی سودان، اختلافات مصر و اتیوپی بر سر سد بزرگ رنسانس، تنش‌های روابط اتیوپی و اریتره و رقابت برای دسترسی به بنادر و مسیرهای راهبردی دریایی، مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته را در منطقه ایجاد کرده‌اند. رؤسای جمهور مصر، اریتره و سومالی، به همراه عبدالفتاح البرهان، رئیس شورای حاکمیت انتقالی سودان، در این نشست درباره تحولات منطقه‌ای، تقویت همکاری‌های سیاسی و اقتصادی و مقابله با چالش‌های مشترک گفت‌وگو کردند. بیانیه پایانی بر احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورها، حمایت از نهادهای رسمی، مخالفت با مداخله در امور داخلی، حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات، امنیت دریای سرخ و همکاری در مدیریت آب‌های فرامرزی، به‌ویژه رود نیل، تأکید داشت. اهمیت این نشست در آن است که چهار کشور تلاش کردند مواضع خود را در برابر تحولات منطقه‌ای هماهنگ کنند؛ تحولاتی که به دلیل پیوندهای جغرافیایی، اقتصادی و امنیتی، بر منافع ملی و ثبات یکدیگر اثر می‌گذارند.
همگرایی چهار کشور برای مقابله با بحران‌های زنجیره‌ای
محورهای اصلی نشست العلمین نشان‌دهنده رویکردی چندلایه به بحران‌های منطقه است. شرکت‌کنندگان بر احترام به حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی کشورها و حمایت از نهادهای ملی تأکید کردند و مخالفت خود را با مداخله در امور داخلی و ضرورت حل اختلافات از مسیرهای سیاسی و مسالمت‌آمیز اعلام داشتند. این موضع در شرایطی اهمیت دارد که بحران‌های داخلی سودان و سومالی و اختلافات منطقه‌ای با رقابت قدرت‌های خارجی پیوند خورده‌اند. از این منظر، تأکید بر حاکمیت ملی را می‌توان تلاشی برای ایجاد چارچوبی مشترک در مقابله با روندهای بی‌ثبات‌کننده منطقه ارزیابی کرد. همچنین، بحران سودان از موضوعات مهم اجلاس بود و رهبران شرکت‌کننده بر حفظ وحدت، حاکمیت و تمامیت ارضی این کشور، حمایت از نهادهای ملی و مخالفت با ایجاد نهادهای موازی تأکید کردند. برای دولت مستقر در بندر سودان و نیروهای مسلح به رهبری عبدالفتاح البرهان، این مواضع از اهمیت سیاسی برخوردار است؛ زیرا جنگ داخلی، علاوه بر پیامدهای انسانی و اقتصادی گسترده، خطر سرایت ناامنی به کشورهای همسایه را افزایش داده است.
مسئله سومالی‌لند و نگرانی‌های سومالی نیز از دیگر محورهای کلیدی نشست بود. حمایت از وحدت و تمامیت ارضی سومالی در دستور کار قرار گرفت و دولت فدرال سومالی، سومالی‌لند را بخشی از قلمرو خود می‌داند و با هرگونه اقدام خارجی برای شناسایی استقلال آن بدون رضایت موگادیشو مخالفت می‌کند. این مسئله در ارتباط با تلاش اتیوپی برای دسترسی به مسیرهای جایگزین دریایی اهمیت بیشتری یافته است. اتیوپی به‌عنوان کشوری محصور در خشکی، در پی کاهش وابستگی به مسیرهای تجاری موجود، به‌ویژه بندر جیبوتی، است و بندر بربرا در سومالی‌لند می‌تواند در محاسبات راهبردی آن جایگاه داشته باشد. از دید سومالی، هرگونه توافق برای دسترسی دریایی اتیوپی از طریق سومالی‌لند، بدون رضایت دولت فدرال، می‌تواند نقض حاکمیت ملی تلقی شود. بنابراین، حمایت مصر، سودان و اریتره از تمامیت ارضی سومالی می‌تواند موقعیت دیپلماتیک موگادیشو را تقویت کند؛ هرچند حل اختلاف مستلزم سازوکارهای سیاسی و مذاکره‌ای است.
امنیت دریای سرخ و سد النهضه؛ دو محور پرتنش
امنیت دریای سرخ و آزادی کشتیرانی از مسائل حیاتی این نشست بود. دریای سرخ، خلیج عدن و تنگه باب‌المندب از مسیرهای حیاتی تجارت بین‌المللی و انتقال انرژی هستند و هرگونه اختلال در امنیت کشتیرانی این محدوده می‌تواند بر اقتصاد جهانی و امنیت کشورهای ساحلی تأثیر بگذارد. در نشست العلمین، بر آزادی و ایمنی کشتیرانی و نقش کشورهای ساحلی در مدیریت و حکمرانی دریای سرخ تأکید شد. این موضع بیانگر تمایل شرکت‌کنندگان به افزایش نقش بازیگران منطقه‌ای در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با امنیت دریایی است. رقابت قدرت‌های فرامنطقه‌ای بر سر بنادر، تأسیسات لجستیکی و مسیرهای راهبردی، ضرورت هماهنگی میان کشورهای منطقه را افزایش داده است. بااین‌حال، تحقق همکاری مؤثر مستلزم توافق بر سر تبادل اطلاعات، همکاری دریایی، مدیریت بحران و ایجاد سازوکارهای اجرایی مشترک است.
اختلاف مصر و اتیوپی بر سر سد النهضه نیز یکی از مهم‌ترین عوامل رقابت در منطقه است که برای سودان نیز اهمیت مستقیم دارد. مصر نگران است که نحوه آبگیری و بهره‌برداری از سد بزرگ رنسانس اتیوپی، به‌ویژه در دوره‌های خشکسالی، جریان آب ورودی به پایین‌دست را تحت تأثیر قرار دهد. افتتاح رسمی سد در سپتامبر ۲۰۲۵ انجام گرفت؛ اما این رویداد به اختلافات سیاسی و فنی پایان نداد. قواعد بهره‌برداری در دوره خشکسالی، تبادل داده‌های هیدرولوژیک و توافق بر سر مدیریت آثار فرامرزی سد همچنان از موضوعات اصلی اختلاف هستند. تأکید نشست العلمین بر حقوق بین‌الملل، اصل عدم ورود آسیب قابل‌توجه و ضرورت اطلاع‌رسانی و مشورت درباره منابع آبی فرامرزی، با منافع مصر و سودان همسو است. بااین‌حال، تأثیر عملی این مواضع به تداوم مذاکرات و دستیابی به توافق‌های اجرایی با اتیوپی وابسته خواهد بود. روابط اتیوپی و اریتره نیز تحت تأثیر سابقه جنگ، اختلافات مرزی و رقابت‌های سیاسی، همچنان یکی از متغیرهای مهم امنیت شاخ آفریقاست و هرگونه تشدید تنش می‌تواند موازنه منطقه‌ای را تغییر دهد.
اهداف راهبردی و چشم‌انداز همکاری‌های منطقه‌ای
هر یک از کشورهای شرکت‌کننده در نشست العلمین اهداف راهبردی خاص خود را دنبال می‌کنند. مصر در پی تقویت جایگاه خود در معادلات امنیتی دریای سرخ و شاخ آفریقا، حمایت از تمامیت ارضی سومالی و حفظ منافع آبی خود در حوضه نیل است. همکاری با کشورهای منطقه می‌تواند ظرفیت دیپلماتیک مصر را در برابر تحولات اتیوپی افزایش دهد. سودان برای حفظ تمامیت ارضی، حمایت از نهادهای رسمی و کاهش مداخله خارجی اهمیت اساسی قائل است و همکاری منطقه‌ای می‌تواند موقعیت دیپلماتیک دولت این کشور را تقویت کند و به مدیریت پیامدهای فرامرزی جنگ کمک رساند. اریتره از گسترش همکاری‌های سیاسی و امنیتی با کشورهای ساحلی دریای سرخ و افزایش رایزنی درباره تحولات اتیوپی منتفع می‌شود و حفظ امنیت مرزها و جلوگیری از گسترش بحران‌های همسایگی از اولویت‌های این کشور است. سومالی نیز در پی جلب حمایت منطقه‌ای از حاکمیت و تمامیت ارضی خود، مقابله با اقدام‌های مغایر با مواضع دولت فدرال و تقویت نهادهای دولتی است.
نشست العلمین را باید در درجه نخست تلاشی برای هماهنگی سیاسی و امنیتی میان چهار کشور دانست، نه نشانه قطعی شکل‌گیری یک ائتلاف نظامی منسجم. منافع مشترک در زمینه تمامیت ارضی، امنیت دریایی و نگرانی از برخی تحولات اتیوپی، زمینه همکاری را فراهم می‌کند؛ اما تفاوت اولویت‌های ملی، محدودیت منابع و پیچیدگی بحران‌های داخلی ممکن است مانع تعمیق آن شود. بحران سودان، اختلافات آبی، تنش‌های اتیوپی و اریتره، مسئله سومالی‌لند و رقابت بر سر بنادر، به‌طور فزاینده‌ای بر یکدیگر اثر می‌گذارند. ازاین‌رو، هماهنگی منطقه‌ای می‌تواند ابزاری برای کاهش خطر سرایت بحران‌ها باشد. بااین‌حال، اشتراک در نگرانی‌ها لزوماً به توافق بر سر راه‌حل‌ها منجر نمی‌شود. موفقیت این نشست به توانایی کشورهای شرکت‌کننده در تبدیل مواضع سیاسی به همکاری‌های عملی، برگزاری رایزنی‌های منظم و ایجاد سازوکارهای اجرایی بستگی دارد. پیشرفت در کاهش پیامدهای منطقه‌ای جنگ سودان، تقویت امنیت دریای سرخ، حمایت از ثبات سومالی و مدیریت اختلافات آبی می‌تواند این نشست را به گامی مؤثر در جهت شکل‌گیری چارچوبی منظم‌تر برای همکاری منطقه‌ای تبدیل کند.
در حال بارگذاری نظرات...