تغییر ناگهانی قوانین تجارت در مرز پاکستان؛ صف سه‌هزار کامیون ایرانی و معمای یک اطلاعیه شبانه!

به گزارش تیترستان؛ در روزهای اخیر، انتشار یک اطلاعیه شبانه در شبکه‌های اجتماعی درباره انسداد مرز ایران و پاکستان، موجی از نگرانی و سردرگمی را در میان فعالان اقتصادی و تجار ایرانی ایجاد کرده است. این اطلاعیه که ابتدا از سوی برخی منابع رسمی تکذیب شد، اما ساعاتی بعد با واکنش سخنگوی وزارت امور خارجه و تأیید غیررسمی مقامات محلی پاکستان، رنگ واقعیت به خود گرفت. بر اساس گزارش‌های میدانی، هم‌اکنون حدود سه هزار دستگاه کامیون ایرانی در پشت مرز ریمدان در جنوب شرقی سیستان و بلوچستان متوقف شده‌اند و صف طولانی آن‌ها به یک معضل جدی برای تجارت زمینی دو کشور تبدیل شده است. این در حالی است که پس از محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا، بسیاری از صادرکنندگان و تجار ایرانی برای نقل و انتقال محموله‌های خود به سمت بنادر و مرزهای زمینی پاکستان روی آورده بودند، اما اکنون با مانع جدیدی روبرو شده‌اند که به نظر می‌رسد ریشه در تحریم‌های بانکی و شرایط سیاسی دارد. در ادامه، ابعاد مختلف این ماجرا را بررسی می‌کنیم.

شرط جدید پاکستان و توقف عملی تجارت

پیگیری‌های خبرنگاران تیترستان نشان می‌دهد که پاکستان به تازگی شرط سختگیرانه‌ای برای تجارت با ایران اعلام کرده است که به دلیل تحریم بانکی کشور، عملاً تجارت بین دو کشور را متوقف می‌کند. بر اساس این شرط جدید، تجار پاکستانی برای محموله‌هایی که از ایران وارد می‌کنند و همچنین صادرکنندگان ایرانی باید فرم الکترونیکی واردات و صادرات را به شبکه بانکی پاکستان ارائه دهند. اما از آنجا که ایران تحت تحریم شبکه بانکی جهانی و نقل و انتقال پول قرار دارد، انجام این فرایند برای طرف ایرانی عملاً غیرممکن شده و همین موضوع باعث اختلال جدی در روند تجارت شده است. پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، در این باره توضیح داده است که مرز مشترک تجارت زمینی ایران و پاکستان بسته نیست، بلکه صادرات ایران و واردات پاکستان از ایران به دلیل تحریم متوقف شده است. وی تأکید کرده که در صورت تداوم تحریم سیستم بانکی ایران، صادرات ایران به پاکستان عملاً متوقف خواهد شد. این اظهارات نشان می‌دهد که مشکل اصلی نه بسته شدن فیزیکی مرز، بلکه موانع بانکی و اداری است که تجارت را فلج کرده است.

علی شریعتی، عضو اتاق بازرگانی و فعال اقتصادی نیز این روایت را تأیید می‌کند و می‌گوید که پاکستان به تازگی برای ایرانی‌ها شرط سختگیرانه‌ای گذاشته است که بر مبنای آن باید تجار پاکستانی برای محموله‌های وارداتی از ایران و صادرکنندگان ایرانی فرم الکترونیکی واردات و صادرات را به شبکه بانکی پاکستان بدهند. از آنجا که ایران تحت تحریم شبکه بانکی جهان و نقل و انتقال پول است، این اتفاق عملاً غیرممکن است و تجارت بین دو کشور را مختل کرده است. شریعتی همچنین توضیح می‌دهد که این اقدام پاکستان عملاً پیروی از تحریم‌های آمریکا علیه ایران است و مشخص نیست که این کشور در رویه جدید خود بازنگری کند یا خیر. با این حال، تسنیم خبر داده است که رایزنی‌ها با پاکستان ادامه دارد و این کشور وعده‌هایی برای رفع موقت مشکل برخی واردکنندگانی داده است که بار کالای آن‌ها فسادپذیر است و در معرض زیان سنگین هستند. در همین راستا، مقرر شده است که محموله‌های تره‌بار و سایر کالاهای فسادپذیر در اولویت رسیدگی قرار بگیرند تا از خسارت بیشتر به تجار جلوگیری شود.

صف سه‌هزار کامیون و چالش‌های لجستیکی مرز ریمدان

مرز ریمدان در جنوب شرقی سیستان و بلوچستان طی ماه‌های اخیر به پرترددترین مسیر تبادل کالا میان ایران و پاکستان تبدیل شده است، اما گزارش‌ها از توقف برخی کامیون‌های ایرانی به مدت ۲۰ تا ۳۰ روز حکایت دارد و هم‌اکنون حدود سه هزار کامیون در صف پشت این مرز قرار دارند. چنین وضعیتی علاوه بر افزایش هزینه حمل‌ونقل، گردش ناوگان را مختل می‌کند و ظرفیت واقعی این گذرگاه را کاهش می‌دهد که افزایش تجارت دو کشور را مختل می‌کند. تعدد رویه‌ها و محدودیت زیرساخت‌ها یکی از چالش‌های اصلی در سمت پاکستانی مرز است. در این سمت، نهادهای متعددی مانند گمرک پاکستان، نیروهای امنیتی و شرکت لجستیکی NLC در فرایندهای مرزی دخیل هستند و هماهنگی میان آن‌ها دشوار است. محدودیت ظرفیت توزین، رویه‌های متعدد و ضرورت تخلیه بار از یک کامیون و انتقال آن به ناوگان طرف مقابل نیز بر زمان عبور کالا می‌افزاید. این فرایند که «ترانشیپمنت» نام دارد، به عملیات اضافی تخلیه و بارگیری نیاز دارد و می‌تواند موجب افزایش صف کامیون‌ها و هزینه‌های لجستیکی شود.

در مقابل، اجرای تدریجی حمل مستقیم کامیون‌ها با استفاده از ظرفیت موافقت‌نامه‌های حمل‌ونقلی و سازوکار کارنه‌تیر (TIR)، در صورت توافق دو کشور و فراهم‌بودن الزامات اجرائی، می‌تواند به کاهش توقف‌ها کمک کند. در کنار اصلاح رویه‌ها، توسعه پارکینگ کامیون‌ها، افزایش ظرفیت باسکول‌ها، ایجاد انبار و سردخانه و تأمین خدمات مورد نیاز رانندگان در مرز ریمدان نیز ضروری است؛ به‌ویژه اگر قرار باشد این مرز نقش گسترده‌تری در مبادلات تجاری دو کشور ایفا کند. اهمیت دسترسی به بنادر پاکستان برای مسیرهای جایگزین در کنار مشکلات مرزی، استفاده از بنادر پاکستان برای تأمین کالاهای وارداتی ایران نیز با چالش‌هایی روبه‌روست. به نظر می‌رسد که حل این مشکلات نیازمند همکاری همه‌جانبه دو کشور و توجه به زیرساخت‌های لجستیکی و رویه‌های اداری است. در غیر این صورت، ادامه این وضعیت می‌تواند به کاهش بیشتر تجارت دوجانبه و افزایش هزینه‌های تجاری منجر شود.

پیامدهای آینده و اهمیت راهبردی تجارت ایران و پاکستان

تجارت ایران و پاکستان در سال‌های اخیر همواره با فراز و نشیب‌هایی همراه بوده است و دو کشور بارها بر افزایش مبادلات تجاری تا سقف سالانه ۱۰ میلیارد دلار تأکید کرده‌اند. اما محدودیت‌های عملیاتی در مرز ریمدان و چالش‌های استفاده از بنادر پاکستان برای تأمین کالاهای مورد نیاز ایران، همچنان مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های حمل‌ونقلی دو کشور است. این در حالی است که پس از محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا، مرزهای زمینی و بنادر پاکستان یکی از مهم‌ترین و به‌صرفه‌ترین مسیرهای جایگزین برای تجار ایرانی به شمار می‌آمد. اکنون با شرط جدید پاکستان و توقف عملی تجارت، این مسیر جایگزین نیز با اختلال جدی مواجه شده است. کارشناسان اقتصادی معتقدند که ادامه این وضعیت می‌تواند به کاهش صادرات غیرنفتی ایران و افزایش قیمت کالاهای وارداتی در بازارهای داخلی منجر شود. همچنین، این موضوع می‌تواند به تقویت نقش سایر مسیرهای تجاری مانند ترکیه و امارات در تأمین کالاهای مورد نیاز ایران منجر شود و موقعیت راهبردی پاکستان را تضعیف کند.

از سوی دیگر، به نظر می‌رسد که پاکستان با اعمال این شرط سختگیرانه، در حال پیروی از تحریم‌های آمریکا علیه ایران است و این موضوع می‌تواند بر روابط سیاسی دو کشور نیز تأثیر منفی بگذارد. هرچند مقامات پاکستانی هنوز به طور رسمی دلیل این اقدام را اعلام نکرده‌اند، اما یک مقام محلی منطقه چاغی پاکستان در شبکه اجتماعی خود نوشته است که بسته‌شدن مرز پاکستان و ایران، اقدامی موقت با هدف بهبود مدیریت مرزی و حمایت از تلاش‌های مبارزه با تروریسم است. این در حالی است که مدیر کل دفتر ترانزیت سازمان راهداری، سید حسین حسینی، متوقف‌شدن «فعالیت تجاری» مرز ریمدان را تأیید کرده است. با این حال، رایزنی‌های دیپلماتیک برای رفع این مشکل ادامه دارد و امید می‌رود که با توجه به وابستگی متقابل اقتصادی دو کشور، به زودی راه‌حلی برای از سرگیری تجارت پیدا شود. در مجموع، به نظر می‌رسد که تجارت ایران و پاکستان در شرایط حساسی قرار دارد و آینده آن به تصمیمات سیاسی و اقتصادی دو طرف بستگی دارد. تیترستان در گزارش‌های بعدی، تحولات این پرونده را پیگیری خواهد کرد.