معمای قدرت ایران؛ چرا هیچ‌کس نمی‌تواند آن را به‌درستی تخمین بزند؟

به گزارش تیترستان؛ در نشستی علمی که به همت گروه سیاست و روابط بین‌الملل برگزار شد، محمدباقر خرمشاد، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، با نگاهی تحلیلی به منابع قدرت جمهوری اسلامی ایران پرداخت و تلاش کرد تا دسته‌بندی‌های متعارف علم سیاست را با واقعیت‌های امروز ایران تطبیق دهد. او در ابتدا با اشاره به درس «مبانی علم سیاست» در دوره کارشناسی گفت که از همان آغاز تحصیلات دانشگاهی، بحث قدرت و منابع آن محور اصلی مباحث سیاسی است. خرمشاد افزود که هدفش از این ارائه، صرفاً مرور نظریه‌های کلاسیک نیست، بلکه می‌خواهد نشان دهد چگونه می‌توان آن چارچوب‌ها را برای تحلیل وضعیت کنونی ایران به کار گرفت. وی با انتقاد از نگاه تک‌بعدی به قدرت، تصریح کرد که منابع قدرت را نمی‌توان تنها در دو دسته محسوس و نامحسوس خلاصه کرد؛ بلکه برای ایران باید دسته سومی نیز در نظر گرفت که شامل منابع ماورایی، متافیزیکی، الهی و معنوی است. این تقسیم‌بندی سه‌گانه، به گفته او، تصویری جامع‌تر از ظرفیت‌های ملی ارائه می‌دهد و به تحلیل دقیق‌تر معادلات قدرت کمک می‌کند.

جغرافیا و منابع طبیعی؛ دو ستون محسوس قدرت ایران

خرمشاد در ادامه سخنان خود، جغرافیای ایران را به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع قدرت کشور معرفی کرد و گفت: «اگر از منظر جغرافیا به ایران نگاه کنیم، با ترکیبی از چند ویژگی مواجه می‌شویم که هر یک می‌توانند قدرت‌آفرین باشند.» وی برخورداری از سواحل طولانی در شمال و جنوب، وجود رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس، و موقعیت راهبردی ایران در منطقه را از جمله این ویژگی‌ها برشمرد. به گفته او، موقعیت ایران از دو جهت اهمیت دارد: نخست، اتصال قاره‌های آسیا و اروپا به یکدیگر و دوم، قرار گرفتن کشور در یکی از مهم‌ترین مناطق نفت‌خیز جهان. این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به دوران جنگ سرد افزود که ایران در چارچوب پیمان سنتو و مناسبات نظامی با آمریکا، جایگاه مهمی در راهبرد غرب برای مقابله با اتحاد جماهیر شوروی داشت و ارتش ایران موظف بود در مناطق کوهستانی البرز و زاگرس در برابر پیشروی احتمالی نیروهای زمینی شوروی مقاومت کند. این نمونه تاریخی نشان می‌دهد که جغرافیا چگونه می‌تواند در محاسبات امنیتی و نظامی قدرت‌های بزرگ نقش تعیین‌کننده داشته باشد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، منابع طبیعی و معدنی را دومین محور مهم در بررسی منابع محسوس قدرت ایران برشمرد و اظهار کرد که ایران از نظر منابع طبیعی و معدنی، کشوری برخوردار از ظرفیت‌های قابل‌توجه است. نفت و گاز از مهم‌ترین این منابع هستند، اما ظرفیت‌های کشور به این دو محدود نمی‌شود. خرمشاد با اشاره به تحولات فناوری و اهمیت مواد اولیه مورد نیاز صنایع پیشرفته افزود: «در شرایط کنونی جهان، منابع معدنی و موادی که در تولید تجهیزات مرتبط با هوش مصنوعی و تراشه‌ها به کار می‌روند، اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کرده‌اند.» وی تأکید کرد که برخورداری از منابع، به‌تنهایی برای ایجاد قدرت کافی نیست؛ بلکه چگونگی بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها و تبدیل آن‌ها به توان اقتصادی، صنعتی و فناورانه نیز اهمیت اساسی دارد. به گفته او، باید تحولات مربوط به منابع کمیاب و رقابت قدرت‌های بزرگ برای دسترسی به آن‌ها را نیز در تحلیل مناسبات بین‌المللی و فشارهای واردشده بر ایران در نظر گرفت.

توان نظامی و سرمایه انسانی؛ از موشک‌ها تا دانش بومی

خرمشاد توان نظامی را سومین منبع محسوس قدرت ایران دانست و گفت که توان نظامی را می‌توان با دو شاخص اصلی ارزیابی کرد: نخست، کمیت و کیفیت نیروهای مسلح و دوم، برخورداری از تجهیزات راهبردی و مهارت در به‌کارگیری آن‌ها. وی با اشاره به تحولات و درگیری‌های نظامی اخیر تصریح کرد که ایران در هر دو حوزه از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است و توان موشکی، قابلیت هدف‌گیری مراکز مورد نظر و مهارت در استفاده از تجهیزات راهبردی، بخشی از این ظرفیت‌هاست که در میدان عمل مورد آزمون قرار گرفته است. این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی افزود که در ارزیابی توان نظامی، صرفاً نباید به تعداد نیروها یا تجهیزات توجه کرد؛ بلکه کیفیت نیروهای انسانی، دانش فنی، مهارت عملیاتی و توان طراحی و به‌کارگیری تجهیزات نیز اهمیت دارد. وی با اشاره به تجربه رویارویی‌های اخیر گفت که برخی طرح‌های پیشنهادی در صنایع نظامی که پیش‌تر به دلایل مالی یا بروکراتیک کنار گذاشته شده بودند، دوباره مورد توجه قرار گرفتند و منابع بیشتری به آن‌ها اختصاص یافت که می‌تواند به جهش در توانمندی‌های دفاعی منجر شود.

وی در ادامه به اهمیت جمعیت و نیروی انسانی متخصص به عنوان منابع قدرت اشاره کرد و اظهار داشت که جمعیت صرفاً یک شاخص آماری نیست، بلکه در شرایط حساس می‌تواند به منبعی برای قدرت و مقاومت ملی تبدیل شود. خرمشاد با یادآوری تجربه دفاع مقدس هشت‌ساله گفت که در آن دوران، جمعیت ایران که حدود ۳۶ تا ۴۰ میلیون نفر بود، یکی از ظرفیت‌های مهم کشور در مقابله با ارتش عراق به شمار می‌رفت و ایران توانست با تکیه بر نیروی انسانی و بسیج ظرفیت‌های مردمی، در برابر ارتش مجهز عراق ایستادگی کند. وی همچنین دانش را یکی از اساسی‌ترین منابع قدرت دانست و با استناد به بیت معروف فردوسی که «توانا بود هر که دانا بود» افزود که در اندیشه متفکران معاصر نیز بر پیوند دانش و قدرت تأکید شده است. به گفته او، دانش زمانی به منبع قدرت تبدیل می‌شود که امکان تولید، توسعه و به‌کارگیری آن در عرصه‌های مختلف فراهم باشد و از این رو سرمایه‌گذاری در آموزش، پژوهش، فناوری و تربیت نیروی انسانی متخصص باید در زمره اولویت‌های راهبردی کشور قرار گیرد.

سازمان‌یافتگی، فرهنگ و دین؛ منابع نامحسوس و ماورایی قدرت

خرمشاد سازمان‌یافتگی و برخورداری از ساختارهای کارآمد را از دیگر منابع محسوس قدرت ایران عنوان کرد و گفت که پیش از تحولات و جنگ‌های اخیر، برخی مخالفان جمهوری اسلامی از احتمال فروپاشی اجتماعی و سیاسی سخن می‌گفتند و تصور می‌کردند که با وقوع یک حمله خارجی، ساختار کشور به‌سرعت از هم خواهد پاشید. اما آنچه در عمل رخ داد، نشان داد که سازمان و ساختار اداره‌کننده کشور از ظرفیت‌هایی برخوردار است که در برخی ارزیابی‌ها نادیده گرفته شده بود. در شرایط بحرانی، مجموعه‌ای از نهادهای رسمی، تشکل‌های مردمی، سازمان‌های مردم‌نهاد و شرکت‌های دانش‌بنیان برای مدیریت شرایط و حفظ کارکردهای کشور به میدان آمدند. وی تأکید کرد که میزان مقاومت و کارآمدی یک نظام در شرایط بحرانی مشخص می‌شود و تحولات اخیر را می‌توان از این منظر مورد بررسی قرار داد. اگر ساختار سیاسی و سازمانی کشور از انسجام و توان لازم برخوردار نبود، عبور از چنین شرایطی دشوارتر می‌شد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در بخش پایانی سخنان خود به نقش فرهنگ و دین در قدرت ملی پرداخت و اظهار داشت که ایران در حوزه فرهنگی با چالش‌هایی مواجه است و نمی‌توان وجود این چالش‌ها را انکار کرد؛ با این حال، در شرایط دشوار، ظرفیت‌های فرهنگی جامعه نیز خود را نشان می‌دهند. وی با اشاره به همدلی مردم در جریان جنگ افزود که در شرایطی که به مردم تهران توصیه شد برای حفظ امنیت شهر را ترک کنند، بسیاری از شهروندان به مناطق دیگر رفتند و مردم مناطق شمالی کشور نیز خانه‌های خود را در اختیار آنان قرار دادند. خرمشاد همچنین به نقش دین در فرهنگ مقاومت اشاره کرد و گفت: «اگر دین در جامعه ایران چنین جایگاهی نداشت، آیا می‌توانستیم در جنگ تحمیلی هشت‌ساله در برابر دشمن بایستیم و مقاومت کنیم؟ دین در آن دوران، موتور مقاومت و ایستادگی بود و امروز نیز این ظرفیت همچنان وجود دارد.» وی در پایان با تأکید بر لزوم حفظ همبستگی ملی و تقویت پیوند میان اقوام و گروه‌های مختلف جامعه، خاطرنشان کرد که دشمنان همواره به دنبال ایجاد تفرقه و فعال‌کردن گسل‌های قومی و منطقه‌ای در ایران هستند تا از این طریق انسجام جمعیتی و اجتماعی کشور را تضعیف کنند.