سکوت عجیب کشورهای اسلامی در بغداد؛ تنها یک کشور پشت تریبون ایستاد!

به گزارش تیترستان؛ پنجاه و دومین نشست شورای وزیران امور خارجه کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اسلامی (OIC) در بغداد، پایتخت عراق، در حالی برگزار شد که سطح حضور مقامات ارشد کشورهای اسلامی بسیار کمرنگ‌تر از انتظارها بود. بسیاری از سران و وزیران خارجه کشورهای کلیدی منطقه، از جمله عربستان سعودی، امارات، مصر و ترکیه، یا در این نشست غایب بودند یا نمایندگان سطح پایین‌تری را روانه بغداد کردند. این حضور کمرنگ از همان ابتدا نشانه‌ای آشکار از بی‌میلی کشورهای اسلامی به اتخاذ تصمیم‌های عملی و مؤثر در قبال بحران‌های جاری جهان اسلام، به‌ویژه در غزه، لبنان و سودان، بود. در مقابل، جمهوری اسلامی ایران با هیئتی فعال و پرانرژی به ریاست وزیر امور خارجه در این اجلاس شرکت کرد و تلاش کرد تا صدای مردم مظلوم فلسطین و سایر ملت‌های تحت ستم را به گوش جهانیان برساند.

حضور پررنگ ایران در میان سکوت سنگین کشورهای اسلامی

در حالی که بسیاری از کشورهای عربی و اسلامی ترجیح دادند در این نشست کم‌فروغ ظاهر شوند، هیئت ایرانی با برگزاری دیدارهای دوجانبه متعدد در حاشیه اجلاس، ابتکارعمل را در دست گرفت. وزیر امور خارجه ایران در سخنرانی خود در جمع وزیران خارجه کشورهای اسلامی، با انتقاد شدید از انفعال نهادهای بین‌المللی و برخی دولت‌های اسلامی، خواستار تشکیل کمیته‌ای ویژه برای پیگیری جنایات رژیم صهیونیستی و ارسال کمک‌های انسانی به غزه شد. ایران همچنین پیشنهاد کرد که سازمان همکاری‌های اسلامی باید فراتر از بیانیه‌های کاغذی، اقدامات عملی مانند تحریم اقتصادی و قطع کامل روابط دیپلماتیک با رژیم صهیونیستی را در دستور کار قرار دهد. این موضع فعال ایران در تضاد آشکار با رویکرد محافظه‌کارانه و منفعلانه اکثر کشورهای حاضر در نشست بغداد قرار داشت و توجه رسانه‌های بین‌المللی را به خود جلب کرد.

کارشناسان معتقدند که حضور فعال ایران در این اجلاس، بیش از آنکه بر دستاوردهای عملی متمرکز باشد، جنبه دیپلماتیک و نمادین دارد. ایران با این حضور نشان داد که برخلاف بسیاری از کشورهای اسلامی که تنها به صدور بیانیه‌های تکراری بسنده می‌کنند، حاضر است مسئولیت خود را در قبال امت اسلامی به‌طور جدی بر عهده بگیرد. در حاشیه این نشست، وزیر امور خارجه ایران با همتایان خود از کشورهای مختلف دیدار و درباره راه‌های تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و مقابله با تهدیدات مشترک رایزنی کرد. با این حال، عدم همراهی سایر کشورهای کلیدی، مانع از آن شد که این نشست به نتایج ملموسی در زمینه آتش‌بس فوری در غزه یا ارسال کمک‌های بشردوستانه به غیرنظامیان دست یابد.

دستاوردهای ناچیز و بیانیه‌های تکراری؛ چرا سازمان همکاری اسلامی ناکارآمد شده است؟

پنجاه و دومین نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری‌های اسلامی، مانند بسیاری از نشست‌های پیشین خود، عمدتاً به صدور بیانیه‌های کلی و غیرالزام‌آور گذشت. در بیانیه پایانی این نشست، اگرچه بار دیگر بر حمایت از مردم فلسطین و محکومیت اقدامات رژیم صهیونیستی تأکید شد، اما هیچ مکانیزم اجرایی مشخصی برای پیگیری این محکومیت‌ها وجود نداشت. بسیاری از ناظران سیاسی بر این باورند که ساختار تصمیم‌گیری در سازمان همکاری‌های اسلامی به گونه‌ای است که هرگونه اقدام عملی نیازمند اجماع کامل ۵۷ کشور عضو است و این امر عملاً توانایی این سازمان را برای واکنش سریع و قاطع به بحران‌ها تضعیف می‌کند.

علاوه بر این، اختلافات عمیق سیاسی میان کشورهای عضو، به ویژه در مورد چگونگی برخورد با رژیم صهیونیستی و موضوعات مرتبط با جهان اسلام، مانع از اتخاذ مواضع واحد شده است. برخی کشورهای عربی که در سال‌های اخیر روابط خود را با رژیم صهیونیستی عادی‌سازی کرده‌اند، تمایلی به اتخاذ اقدامات تنبیهی علیه این رژیم ندارند و همین امر باعث شده است که نشست بغداد نیز نتواند گامی فراتر از بیانیه‌های همیشگی بردارد. در چنین شرایطی، حضور فعال ایران و طرح پیشنهادهای سازنده، هرچند از نظر دیپلماتیک ارزشمند است، اما بدون همراهی سایر کشورهای قدرتمند اسلامی، به نتیجه عملی نمی‌رسد. این وضعیت نشان‌دهنده یک بحران ساختاری در سازمان همکاری‌های اسلامی است که سال‌هاست از حل آن ناتوان مانده است.

آینده سازمان همکاری‌های اسلامی؛ نیاز به اصلاحات اساسی یا فروپاشی تدریجی؟

با توجه به ناکارآمدی مستمر سازمان همکاری‌های اسلامی در حل بحران‌های جهان اسلام، پرسش جدی‌ای مطرح می‌شود: آیا این سازمان در آینده‌ای نزدیک قادر به بازسازی اعتبار خود خواهد بود یا اینکه به تدریج به یک نهاد تشریفاتی و بی‌اثر تبدیل خواهد شد؟ تاریخچه این سازمان نشان می‌دهد که در مواقع حساس، مانند جنگ‌های غزه، لبنان، یمن و سوریه، این نهاد همواره از اتخاذ تصمیم‌های قاطع و مؤثر ناتوان بوده است. منتقدان می‌گویند که ساختار فعلی سازمان همکاری‌های اسلامی، که بر پایه اجماع کامل بنا شده، در عمل به بن‌بست منجر شده و نیازمند اصلاحات اساسی در اساسنامه و رویه‌های تصمیم‌گیری است.

از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند که تغییر رویکرد کشورهای کلیدی اسلامی، به ویژه قدرت‌های منطقه‌ای مانند ایران، عربستان، ترکیه و مصر، می‌تواند به احیای این سازمان کمک کند. اگر این کشورها بتوانند اختلافات جزئی را کنار بگذارند و بر سر مسائل اساسی جهان اسلام به یک موضع مشترک برسند، سازمان همکاری‌های اسلامی می‌تواند به یک نهاد تأثیرگذار در معادلات بین‌المللی تبدیل شود. در غیر این صورت، احتمالاً شاهد برگزاری نشست‌های بیشتری خواهیم بود که تنها به صدور بیانیه‌های تکراری و عکس‌های یادگاری بسنده می‌کنند و هیچ دستاورد عملی برای ملت‌های مسلمان نخواهند داشت. نشست بغداد، با حضور کمرنگ کشورهای اسلامی و نقش فعال ایران، بار دیگر این واقعیت را آشکار کرد که تا زمان تغییر رویکرد جمعی، سازمان همکاری‌های اسلامی نمی‌تواند انتظارات امت اسلامی را برآورده کند.