نشست محرمانه منامه؛ چرا روسیه و اعراب ناگهان درباره ایران به توافق رسیدند؟

به گزارش تیترستان؛ نهمین نشست وزیران خارجه روسیه و شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس که روز یکشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۵ در شهر منامه، پایتخت بحرین برگزار شد، به یکی از مهم‌ترین رویدادهای دیپلماتیک منطقه در ماه‌های اخیر تبدیل شده است. در این نشست، طرفین درباره طیف گسترده‌ای از مسائل بین‌المللی و منطقه‌ای از جمله وضعیت منطقه خلیج فارس، امنیت آبراه‌های حیاتی و تحولات مرتبط با ایران تبادل‌نظر کردند. وزیران خارجه روسیه و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در بیانیه پایانی خود بر ضرورت حل مسائل باقی‌مانده با ایران و حفظ ثبات منطقه تأکید کردند و خواستار رسیدگی به مسائل حل‌نشده شدند. این نشست در چارچوب گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس برگزار شد؛ قالبی که در سال‌های اخیر به یکی از کانال‌های مهم رایزنی امنیتی و سیاسی میان مسکو و پایتخت‌های عربی حاشیه خلیج فارس تبدیل شده است. به نظر می‌رسد که نتایج این نشست می‌تواند معادلات دیپلماتیک منطقه را تحت تأثیر قرار دهد و فصل تازه‌ای در روابط چندجانبه بازیگران قدرتمند خاورمیانه و قدرت‌های بزرگ باز کند.

تأکید بر راه‌حل سیاسی و احترام به حاکمیت کشورها؛ محور مشترک مسکو و اعراب

در بیانیه پایانی نشست منامه، وزرای خارجه روسیه و شورای همکاری خلیج فارس بر حمایت خود از تلاش‌های میانجیگرانه منطقه‌ای و بین‌المللی برای دستیابی به راه‌حلی سیاسی برای مسائل مرتبط با ایران تأکید کردند. آن‌ها تصریح کردند که حل‌وفصل اختلافات باید از مسیر گفت‌وگو و دیپلماسی دنبال شود و هرگونه تنش‌آفرینی می‌تواند امنیت و ثبات منطقه را به خطر بیندازد. این موضع مشترک نشان می‌دهد که هم مسکو و هم کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به این نتیجه رسیده‌اند که بحران‌های منطقه‌ای راه‌حل نظامی ندارند و تنها از طریق مذاکره و در نظر گرفتن منافع همه طرف‌ها می‌توان به صلح پایدار دست یافت. همچنین وزرا بر ضرورت حفظ امنیت و ثبات منطقه و تأمین امنیت مردم آن تأکید کردند؛ موضوعی که به‌ویژه با توجه به تنش‌های اخیر در دریای سرخ و حملات به کشتی‌های تجاری، اهمیت دوچندان یافته است. احترام به حاکمیت کشورها نیز یکی دیگر از محورهای مورد تأکید در این بیانیه بود که نشان می‌دهد طرفین خواهان پرهیز از هرگونه دخالت خارجی در امور داخلی یکدیگر و پایبندی به اصول حقوق بین‌الملل هستند.

این موضع تازه روسیه و کشورهای عربی در قبال ایران، در حالی اعلام می‌شود که در ماه‌های گذشته، تنش‌ها میان ایران و برخی کشورهای غربی بر سر برنامه هسته‌ای و مسائل منطقه‌ای افزایش یافته است. به نظر می‌رسد مسکو با اتخاذ این رویکرد، در تلاش است تا نقش خود را به عنوان یک میانجی بی‌طرف در منطقه تقویت کند و همزمان روابط خود را با کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که در سال‌های اخیر به سمت تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی خود حرکت کرده‌اند، گسترش دهد. از سوی دیگر، کشورهای عربی نیز با توجه به نگرانی‌های امنیتی خود، خواهان حل مسالمت‌آمیز اختلافات با ایران هستند تا از تبدیل شدن منطقه به عرصه رویارویی قدرت‌های بزرگ جلوگیری کنند. کارشناسان معتقدند که این نشست می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری یک سازوکار امنیتی جدید در خلیج فارس با مشارکت روسیه و کشورهای عربی باشد؛ سازوکاری که در آن ایران نیز به عنوان یک بازیگر کلیدی منطقه‌ای حضور داشته باشد. با این حال، هنوز مشخص نیست که آیا این بیانیه صرفاً یک موضع‌گیری دیپلماتیک است یا مقدمه‌ای برای اقدامات عملی در آینده نزدیک خواهد بود.

پیشینه گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری خلیج فارس؛ از رقابت تا همکاری

گفت‌وگوی راهبردی روسیه و شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس از سال‌ها پیش آغاز شده و تاکنون چندین دور از نشست‌های وزیران خارجه در قالب آن برگزار شده است. این نشست‌ها در ابتدا بر مسائل اقتصادی و تجاری متمرکز بود، اما به تدریج و با افزایش تنش‌های منطقه‌ای، ابعاد سیاسی و امنیتی نیز به آن اضافه شد. روسیه به عنوان یکی از قدرت‌های جهانی و دارای روابط نزدیک با ایران، همواره تلاش کرده است تا در معادلات امنیتی خلیج فارس نقش‌آفرینی کند و خود را به عنوان یک میانجی قابل اعتماد معرفی نماید. از سوی دیگر، کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز با توجه به کاهش اعتماد به آمریکا در سال‌های اخیر، به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای راهبردی خود هستند و روسیه را به عنوان یک گزینه مناسب در نظر می‌گیرند. برگزاری نهمین دور این نشست در منامه نشان می‌دهد که دو طرف اراده سیاسی لازم برای تداوم این گفت‌وگوها را دارند و می‌خواهند آن را به سطح بالاتری ارتقا دهند. در این میان، مسئله ایران به عنوان یکی از محورهای اصلی اختلاف و در عین حال همکاری در منطقه، همواره در دستور کار این نشست‌ها قرار داشته است. بیانیه اخیر نیز با تأکید بر حل مسائل باقی‌مانده از طریق سیاسی و احترام به حاکمیت کشورها، نشان‌دهنده رویکرد عمل‌گرایانه‌تر طرفین نسبت به گذشته است. به نظر می‌رسد که روسیه و کشورهای عربی به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ثبات منطقه بدون مشارکت و رضایت ایران امکان‌پذیر نیست و باید راهی برای همزیستی مسالمت‌آمیز با این کشور پیدا کنند.

پیش از این نشست نیز، در ماه‌های گذشته، مقامات روسیه و برخی کشورهای عربی دیدارهای دوجانبه و چندجانبه‌ای درباره مسائل منطقه‌ای برگزار کرده بودند. سفر ناگهانی سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به تهران در همین چارچوب ارزیابی می‌شود؛ سفری که به گفته ناظران، با هدف رایزنی درباره نتایج احتمالی نشست منامه و هماهنگی مواضع انجام شده است. همچنین در هفته‌های اخیر، شاهد افزایش تماس‌های دیپلماتیک میان ایران و کشورهای عربی منطقه بوده‌ایم که نشان‌دهنده تمایل طرفین به کاهش تنش‌ها و حرکت به سمت گفت‌وگو است. در چنین شرایطی، بیانیه نشست منامه می‌تواند به عنوان یک سیگنال مثبت تلقی شود که فضای سیاسی منطقه را به سمت آرامش بیشتر سوق دهد. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که این بیانیه بیشتر جنبه تاکتیکی دارد و نمی‌تواند به سرعت به تغییرات ملموس در روابط ایران و کشورهای عربی منجر شود. آنها می‌گویند که اعتمادسازی میان طرفین نیازمند زمان و اقدامات اعتمادسازانه متقابل است و صرف صدور بیانیه نمی‌تواند مشکلات ریشه‌دار را حل کند. به هر حال، آنچه مسلم است این است که نشست منامه توانسته است بار دیگر توجه افکار عمومی و رسانه‌های بین‌المللی را به اهمیت گفت‌وگو و دیپلماسی در حل بحران‌های منطقه جلب کند.

پیامدهای احتمالی نشست منامه برای آینده منطقه و روابط ایران با همسایگان

نشست وزیران خارجه روسیه و شورای همکاری خلیج فارس در منامه را می‌توان از چند منظر مورد بررسی قرار داد. نخست، از منظر امنیت منطقه‌ای، تأکید بر راه‌حل سیاسی و احترام به حاکمیت کشورها می‌تواند به کاهش تنش‌ها و جلوگیری از بروز درگیری‌های ناخواسته کمک کند. این موضوع به‌ویژه با توجه به حضور نیروهای نظامی خارجی در آب‌های خلیج فارس و تنش‌های موجود بر سر برنامه هسته‌ای ایران، از اهمیت بالایی برخوردار است. دوم، از منظر دیپلماسی چندجانبه، این نشست نشان می‌دهد که روسیه و کشورهای عربی توانسته‌اند یک کانال گفت‌وگوی پایدار را حفظ کنند و حتی آن را گسترش دهند. این امر می‌تواند الگویی برای سایر سازوکارهای منطقه‌ای باشد و به ایجاد یک معماری امنیتی جدید در خلیج فارس کمک کند. سوم، از منظر روابط ایران با همسایگان، بیانیه منامه حاوی پیام‌هایی است که می‌تواند در صورت ادامه یافتن، به بهبود روابط دوجانبه و چندجانبه منجر شود. تأکید بر حل مسائل باقی‌مانده از طریق گفت‌وگو و احترام به حاکمیت کشورها، نشان‌دهنده پذیرش ضمنی ایران به عنوان یک بازیگر مشروع در معادلات منطقه‌ای است. البته این به معنای نادیده گرفتن اختلافات نیست، بلکه به معنای پذیرش واقعیت‌های موجود و تلاش برای مدیریت آنهاست. در مجموع، به نظر می‌رسد که نشست منامه گامی مثبت در جهت کاهش تنش‌ها و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای باشد، اما تحقق کامل اهداف آن نیازمند اراده سیاسی مستمر و اقدامات عملی از سوی همه طرف‌هاست.

در پایان، باید به این نکته اشاره کرد که تحولات منطقه خلیج فارس همواره تحت تأثیر عوامل متعدد داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی بوده است و نمی‌توان انتظار داشت که یک نشست به تنهایی بتواند تمامی مشکلات را حل کند. با این حال، برگزاری چنین نشست‌هایی و صدور بیانیه‌های مشترک، نشان‌دهنده وجود اراده برای گفت‌وگو و پرهیز از رویارویی است. ایران نیز به عنوان یکی از بازیگران اصلی منطقه، همواره بر حق خود برای توسعه صلح‌آمیز برنامه هسته‌ای و نقش سازنده در تأمین امنیت خلیج فارس تأکید کرده است. اکنون باید دید که آیا کشورهای عربی و روسیه در عمل به تعهدات خود پایبند خواهند ماند و آیا ایران نیز از این فرصت برای کاهش تنش‌ها و بهبود روابط با همسایگان استفاده خواهد کرد. آنچه مسلم است این است که آینده منطقه به همکاری و همزیستی مسالمت‌آمیز همه کشورها بستگی دارد و نشست منامه می‌تواند نقطه شروعی برای این مسیر باشد. کارشناسان پیشنهاد می‌کنند که طرفین با تشکیل کارگروه‌های تخصصی و برگزاری نشست‌های منظم، به سمت اعتمادسازی و حل تدریجی اختلافات حرکت کنند. در نهایت، باید منتظر ماند و دید که تحولات آتی چه چیزی را رقم خواهد زد و آیا این نشست به یک نقطه عطف در تاریخ روابط منطقه‌ای تبدیل خواهد شد یا خیر.