معمای گرانی که مهار نمی‌شود؛ چرا هزینه جابه‌جایی نفت ناگهان ۹ برابر شد؟

به گزارش تیترستان؛ جهش کم‌سابقه و تاریخی هزینه حمل نفت خام، معادلات بازار انرژی جهان را به شکلی بنیادین تحت تأثیر قرار داده و موجی از نگرانی را درباره انتقال این هزینه‌های سرسام‌آور به بازار کالاهای مصرفی و سفره خانوارها ایجاد کرده است. بر اساس گزارش رویترز، حمل حدود دو میلیون بشکه نفت خام از آمریکا به ژاپن که قرار است اواخر ماه نوامبر با نفتکش غول‌پیکر «استیم اکسپلورر» انجام شود، هزینه‌ای معادل ۸۱ میلیون دلار به دنبال خواهد داشت. این در حالی است که حمل‌ونقل چنین محموله‌ای در سال گذشته به‌طور میانگین تنها ۹ میلیون و ۱۰۰ هزار دلار هزینه داشت و این یعنی رشدی تقریباً ۹ برابری که کارشناسان آن را بی‌سابقه می‌دانند. این هزینه حمل‌ونقل معادل ۴۰ دلار و ۵۰ سنت برای هر بشکه است که نسبت به سال گذشته حدود ۹ برابر افزایش داشته و زنگ خطر جدی را برای اقتصادهای وابسته به واردات انرژی به صدا درآورده است.

وقتی اجاره نفتکش‌ها سر به فلک می‌کشد

بر اساس داده‌های مربوط به حمل‌ونقل و قیمت نفت گروه مالی بورس اوراق بهادار لندن (LSEG)، هزینه‌های حمل‌ونقل اکنون بیش از ۴۰ درصد از قیمت نفت آمریکا را تشکیل می‌دهند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ به‌طور میانگین تنها ۷ درصد بود. این تغییر ساختاری نشان می‌دهد که بازار حمل‌ونقل دریایی از یک بازار نسبتاً باثبات به بازاری پرنوسان و پرریسک تبدیل شده است. کنت مدلاک، پژوهشگر بخش اقتصاد و منابع انرژی در مؤسسه سیاست‌گذاری عمومی بیکر در هیوستون، در این باره می‌گوید: «به‌ازای هر ۱۰ دلار افزایش در هزینه حمل‌ونقل هر بشکه نفت، حدود ۲۳ سنت به قیمت هر گالن بنزین افزوده می‌شود.» بر اساس محاسبه‌های رویترز، با توجه به هزینه‌های حمل‌ونقل نفتکش «استیم اکسپلورر»، قیمت هر گالن بنزین دست‌کم ۸۰ سنت بیشتر از سال گذشته خواهد بود که فشار مستقیمی بر مصرف‌کنندگان وارد می‌کند.

مدلاک در ادامه با تشبیه وضعیت فعلی به قطاری کندرو توضیح می‌دهد: «این وضع مشابه قطاری است که به‌کندی حرکت می‌کند. همه رویدادها یکباره رخ نمی‌دهد، اما هرچه این شرایط طولانی‌تر شود، تأثیرات آن ماندگارتر خواهد شد.» این بدان معناست که تأثیر گرانی حمل‌ونقل را به‌طور پایدارتر در فروشگاه‌های مواد غذایی، فروشگاه‌های محلی و مراکز خرید احساس خواهید کرد و همه‌چیز به دلیل هزینه بالای حمل گران‌تر می‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی نیز روز چهارشنبه (۲۲ مهر) اعلام کرد که افزایش بی‌سابقه اجاره نفتکش‌ها هم‌اکنون سود پالایشگاه‌های آسیا را کاهش داده و این موضوع می‌تواند زنجیره تأمین سوخت در منطقه را با چالش جدی مواجه کند. پالایشگاه‌ها از نفت برای تولید بنزین برای خودروها، گازوئیل برای کامیون‌های نیمه‌سنگین و تجهیزات کشاورزی و سوخت جت برای هواپیماها استفاده می‌کنند و هرگونه افزایش هزینه در این بخش به‌سرعت به سایر بخش‌های اقتصادی سرریز می‌شود.

تنش‌های ژئوپلیتیک و مسیرهای طولانی‌تر؛ محرک‌های پنهان گرانی

تنش‌های مرتبط با جنگ آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران و درگیری‌های نظامی روسیه و اوکراین، هزینه حمل‌ونقل و بیمه را به‌شدت افزایش داده است. هزینه حمل‌ونقل نفت از تنگه هرمز و دریای سرخ در خاورمیانه به آسیا هفته گذشته به رقم بی‌سابقه ۳۴ دلار برای هر بشکه رسید، زیرا صرف ریسک مربوط به تردد کشتی‌ها در هزینه‌ها لحاظ شده است. کشتی‌ها به دلیل مسائل امنیتی، مسیرهایی طولانی‌تر نسبت به قبل را طی می‌کنند و این امر خود به افزایش مصرف سوخت و هزینه‌های عملیاتی می‌افزاید. کمبود نفتکش‌های غول‌پیکر مانند استیم اکسپلورر نیز قیمت نفتکش‌های کوچک‌تر را افزایش داده و بازار اجاره کشتی را با کمبود عرضه جدی مواجه کرده است. مؤسسه تحلیل دریایی سیگنال اوشن اعلام کرد که از زمان آغاز جنگ آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران در ماه فوریه، هزینه حمل‌ونقل با نفتکش‌های سوئزمکس و افرامکس چهار برابر شده است.

نفتکش‌های سوئزمکس می‌توانند تا یک میلیون بشکه نفت را از سواحل خلیج مکزیک در آمریکا به آسیا حمل کنند، در حالی که نفتکش‌های افرامکس تا ۷۵۰ هزار بشکه را از ساحل خلیج مکزیک در آمریکا به اروپا حمل می‌کنند. اریک بروک‌هویزن، رئیس بخش پژوهش و مشاوره نفتکش‌ها در شرکت کارگزاری دریایی پوتن‌اند پارتنرز، در این باره می‌گوید: «پیش‌بینی می‌کنیم تا زمانی که تقاضا برای نفت خام بیش از عرضه آن باشد، هزینه اجاره نفتکش‌ها در سطوح بالا حفظ شوند.» با این حال، او تأکید می‌کند که به‌محض اینکه تقاضا در بازار نفت خام کاهش یابد، هزینه نفتکش‌ها هم به‌سرعت کم می‌شود. این اظهارات نشان می‌دهد که بازار حمل‌ونقل دریایی به شدت به تعادل عرضه و تقاضا وابسته است و هرگونه تغییر در این معادله می‌تواند هزینه‌ها را به‌طور ناگهانی جابه‌جا کند. کشورهای وابسته به واردات مانند هند، فیلیپین و اندونزی بیشترین فشار را از هزینه‌های سرسام‌آور متحمل می‌شوند و اقتصادهای نوظهور را در معرض خطر تورم وارداتی قرار می‌دهند.

پیامدهای آینده؛ تورم وارداتی و فشار بر سفره خانوار

اهمیت این خبر تنها به بازار انرژی محدود نمی‌شود، بلکه پیامدهای آن به‌طور مستقیم بر زندگی روزمره مردم در کشورهای واردکننده اثر می‌گذارد. افزایش هزینه حمل‌ونقل نفت به معنای افزایش قیمت تمام‌شده سوخت و در نتیجه گرانی کالاهای مصرفی، مواد غذایی و مصالح ساختمانی است. پالایشگاه‌ها ناچارند هزینه‌های اضافی را به مصرف‌کنندگان منتقل کنند و این چرخه گرانی به‌صورت تدریجی اما پایدار در اقتصاد گسترش می‌یابد. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که اگر تنش‌های ژئوپلیتیک ادامه یابد و مسیرهای دریایی همچنان پرریسک باقی بمانند، هزینه حمل‌ونقل در سطوح بالا تثبیت خواهد شد و این امر می‌تواند به تورم مزمن در کشورهای وابسته به واردات منجر شود. در مقابل، کاهش تقاضای جهانی برای نفت خام می‌تواند به کاهش سریع هزینه‌ها کمک کند، اما این سناریو نیز به نوبه خود رکود اقتصادی را در پی دارد.

وضعیت فعلی یادآور بحران‌های نفتی گذشته است، اما این بار عامل محرک نه کاهش عرضه نفت، بلکه افزایش سرسام‌آور هزینه جابه‌جایی آن است. در سال ۲۰۲۵، هزینه حمل‌ونقل تنها ۷ درصد از قیمت نفت آمریکا را تشکیل می‌داد، در حالی که امروز این رقم به بیش از ۴۰ درصد رسیده است. این تغییر ساختاری نشان می‌دهد که بازار حمل‌ونقل دریایی دیگر یک حاشیه کوچک در معادلات انرژی نیست، بلکه به عاملی تعیین‌کننده تبدیل شده است. کشورهای در حال توسعه که با محدودیت منابع ارزی مواجه‌اند، بیش از دیگران در معرض آسیب هستند و ممکن است ناچار شوند هزینه‌های اضافی را از طریق کاهش سایر هزینه‌های عمومی جبران کنند. در نهایت، آنچه امروز در بازار نفتکش‌ها می‌گذرد، هشداری است برای اقتصاد جهانی که وابستگی خود به مسیرهای دریایی پرخطر را کاهش دهد و به فکر تنوع‌بخشی به منابع تأمین انرژی باشد.