سه سناریوی پنهان برای تنگه هرمز؛ چرا بازارهای انرژی به کوچک‌ترین خبر واکنش چندبرابری می‌دهند؟
به گزارش تیترستان؛ در نشست بین‌المللی «گفت‌وگوی امنیت انرژی آسیا 2026» که به میزبانی مجمع پژوهشگران هند و با حضور کارشناسان ارشد انرژی از کشورهای مختلف برگزار شد، مدیرعامل بورس انرژی ایران با اشاره به پیچیدگی‌های جدید بازار جهانی انرژی، از سه سناریوی پیش‌روی تنگه هرمز و آینده قیمت انرژی جهان پرده برداشت. دکتر محمد نظیفی در سخنانی با عنوان «تنگه هرمز، امنیت دریایی و تحول معماری بازارهای انرژی» تأکید کرد که امنیت انرژی دیگر فقط به معنای دسترسی فیزیکی به منابع نیست، بلکه قیمت اقتصادی و امکان تأمین مقرون‌به‌صرفه انرژی نیز بخش جدایی‌ناپذیر آن است. وی با طرح پرسش‌هایی بنیادین درباره حاکمیت تنگه هرمز و تأثیر هرگونه اختلال در جریان انرژی بر قیمت‌های جهانی، خاطرنشان کرد که معماری بازارهای انرژی طی سه یا چهار دهه اخیر به‌طور بنیادین تغییر کرده و سیاست‌گذاران غربی این تحول را نادیده گرفته‌اند. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که تنش‌های منطقه‌ای و نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک، بازارهای انرژی را در وضعیتی از «بیش‌هشیاری» قرار داده است.
تنگه هرمز؛ گلوگاه حیاتی انرژی جهان و تغییر ماهیت بازارها
مدیرعامل بورس انرژی ایران در ادامه سخنان خود با اشاره به اهمیت استراتژیک تنگه هرمز تصریح کرد که بیش از ۲۰ درصد انرژی دنیا، شامل نفت خام و گاز مایع، از این آبراه عبور می‌کند و بنابراین نمی‌توان اهمیت آن را به هیچ وجه نادیده گرفت. وی با اشاره به طرح جایگزین‌هایی مانند خطوط لوله و تأسیسات انتقال زمینی در منطقه، تأکید کرد که هنوز فاصله بسیار زیادی تا ظرفیت جابه‌جایی حجم عظیم انرژی از مسیرهای دریایی وجود دارد و دست‌کم در ماه‌ها و سال‌های پیش‌رو نمی‌توان این زیرساخت‌ها را جایگزین جدی تنگه هرمز دانست. نظیفی در تحلیل ابعاد مختلف خلیج فارس، سه بُعد اساسی را برشمرد: نخست، مسئله حاکمیت بر تنگه و قدرت کنترل‌کننده آن؛ دوم، استحکام و تاب‌آوری انتقال انرژی؛ و سوم، سازگاری بازارها با فراز و فرودهای عرضه و ریسک‌های مختلف. به گفته وی، درک این سه بُعد برای پیش‌بینی آینده قیمت انرژی و امنیت عرضه آن ضروری است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به تحول ساختار و معماری بازار در دهه‌های اخیر اشاره کرد و گفت: در گذشته، بازارها عمدتاً ماهیتی فیزیکی داشتند و منابع و ذخایر فیزیکی تعیین‌کننده قیمت‌ها بودند، اما در سال‌های اخیر تجارت فیزیکی و نقدی با قراردادهای آتی، اختیار معامله و سبدهای سرمایه‌گذاری در تعامل قرار گرفته است. نظیفی با تأکید بر اینکه بازار مالی انرژی اکنون ارزشی ده برابر بازار فیزیکی آن دارد، افزود: بنابراین قیمت‌ها دیگر مانند پنج یا شش دهه پیش به عرضه و تقاضا واکنش نشان نمی‌دهند، بلکه به ریسک‌هایی نیز واکنش نشان می‌دهند که در سراسر بازار بر مبنای برآوردها و انتظارات سوداگرانه محاسبه می‌شوند. این تغییر ماهیت بازار، به گفته وی، باعث شده که حتی کوچک‌ترین خبر درباره توافق یا تشدید تنش در منطقه، واکنشی چندبرابری در بازارهای انرژی ایجاد کند.
بیش‌هشیاری بازار انرژی و ناکامی سیاست‌های آزادسازی ذخایر استراتژیک
مدیرعامل بورس انرژی ایران در ادامه به پدیده «بیش‌هشیاری» در بازارهای جهانی انرژی اشاره کرد و گفت: وقتی عمق بازارهای فیزیکی کاهش می‌یابد، حساسیت آن نسبت به رویدادها شدیدتر می‌شود. وی با اشاره به ابتکارهای اتحادیه اروپا و ایالات متحده برای آزادسازی ذخایر استراتژیک با هدف کاهش آثار شرایط تنگه هرمز بر کل بازار، خاطرنشان کرد: قیمت‌ها آن‌گونه که سیاست‌گذاران انتظار داشتند به این اقدامات واکنش نشان نداده‌اند. نظیفی برای نمونه به آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه نفت از سوی گروه هفت اشاره کرد و افزود: اعضا با انجام آن موافقت کردند، اما به گمان من این اقدام به‌اندازه‌ای که سیاست‌گذاران تصور می‌کردند مؤثر نبود و بازگشت به وضعیت پیش از جنگ و قیمت‌های پیشین همچنان دور از دسترس است. به گفته وی، بازارهای انرژی جهان اکنون در وضعیت بیش‌هشیاری قرار دارند و حتی به کوچک‌ترین خبر درباره هر نوع توافق، تشدید تنش یا کاهش تنش در منطقه واکنشی چندبرابری نشان می‌دهند.
وی در تشریح این وضعیت افزود: در چنین شرایطی، سیاست‌گذاران غربی که تصور می‌کردند با آزادسازی ذخایر استراتژیک می‌توانند قیمت‌ها را کنترل کنند، اکنون با واقعیتی متفاوت روبه‌رو شده‌اند. نظیفی تأکید کرد که تغییر ماهیت بازار یک مسئله جدی و مهم است و نمی‌توان با ابزارهای سنتی با آن مقابله کرد. به گفته وی، بازارهای مالی انرژی با ارزشی ده برابر بازار فیزیکی، اکنون به محرک‌های روانی و انتظارات سوداگرانه بیش از عرضه و تقاضای واقعی واکنش نشان می‌دهند و همین امر پیش‌بینی قیمت‌ها را دشوارتر کرده است. این مقام مسئول اضافه کرد که در چنین فضایی، هرگونه اظهارنظر سیاسی یا خبری می‌تواند نوسانات شدیدی را در بازار ایجاد کند و امنیت انرژی را تحت تأثیر قرار دهد.
سه سناریوی پیش‌روی تنگه هرمز؛ از عبور گزینشی تا شوک کشتیرانی
نظیفی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به سناریوهای احتمالی برای آینده تنگه هرمز و بازار انرژی جهان، گفت: معتقدم وضعیت «عبور گزینشی» که نوعی تعادل جدید است و اکنون در حال عمل‌کردن است، می‌تواند استمرار یابد و عرضه نامتوازن و قیمت‌های هرچه بالاتر را در بازار تداوم بخشد. وی این وضعیت را نوعی دسترسی گزینشی برای عبور از تنگه هرمز و خلیج فارس توصیف کرد که از سوی ایران و عمان فراهم می‌شود. گزینه دوم که وی امیدوار است ظرف ماه‌های آینده محقق شود، «بازگشایی مسیر از طریق مذاکره و توافق» است. به گفته نظیفی، این وضعیت تعادل و معادله بهتری برای همه بازیگران بازار ایجاد می‌کند و می‌تواند به‌تدریج آثار مثبت خود را بر بازارها و قیمت‌ها نشان دهد. وی احتمال داد که در سه یا چهار ماه آینده یا اندکی بیشتر، وارد چنین مرحله‌ای شویم و توافقی واقعی برای بازگشایی مورد توافق طرف‌ها حاصل شود.
مدیرعامل بورس انرژی ایران در ادامه به سناریوی سوم اشاره کرد و گفت: گزینه‌های دیگری نیز وجود دارد، مانند شوک‌های کشتیرانی یا آسیب به زیرساخت‌ها، آن‌هم در صورتی که تنش در خلیج فارس تشدید شود و با توجه به سطح بسیار بالای تنش، این نیز یکی از سناریوهای ممکن است. وی تأکید کرد که به اعتقاد او سناریوی دوم برای همه طرف‌های درگیر بهتر است، اما سناریوی کنونی یعنی عبور گزینشی تا حدی باثبات است و اکنون ادامه دارد. نظیفی خاطرنشان کرد: اگر عبور گزینشی ادامه یابد، طبیعتاً سازگاری تجاری به‌تدریج ایجاد شده و امکان عبور بخشی از محموله‌ها از تنگه فراهم می‌شود، اما محدودیت‌های سیاسی و امنیتی نیز تداوم خواهند یافت. وی افزود: این محدودیت‌ها در قراردادهای بیمه و بازارهای مالی آثار تشدیدشونده خواهند داشت و با ورود به پاییز و زمستان و افزایش تقاضا در بازارهای سراسر جهان، آثار این وضعیت بر انرژی بیشتر خواهد شد. به گفته وی، هرچه به دوره‌های سردتر سال نزدیک می‌شویم، سناریوی بازگشایی از طریق مذاکره اعتبار و احتمال بیشتری پیدا می‌کند و ممکن است گام‌های متقابل دو طرف در قالب ترتیبی مرحله‌بندی‌شده به نوعی بازگشایی منجر شود.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که کارشناسان بین‌المللی انرژی هشدار می‌دهند تنگه هرمز همچنان حساس‌ترین نقطه جهان از نظر امنیت عرضه انرژی است و هرگونه اختلال در آن می‌تواند قیمت نفت را به سطوح بی‌سابقه‌ای برساند. نظیفی با تأکید بر اینکه امیدواریم مسیر مذاکره و توافق انتخاب شود، گفت: در این صورت شاید بازارها آرام‌تر شوند، دسترسی و استطاعت‌پذیری بهبود یابد و امنیت انرژی در وضعیت بهتری قرار گیرد. وی همچنین بر لزوم توجه به تغییرات ساختاری بازارهای انرژی و نقش فزاینده ابزارهای مالی در تعیین قیمت‌ها تأکید کرد و خواستار بازنگری سیاست‌گذاران در رویکردهای سنتی خود شد. به نظر می‌رسد با توجه به نزدیک شدن به فصل زمستان و افزایش تقاضای جهانی انرژی، سه سناریوی مطرح‌شده می‌توانند مسیر قیمت‌ها و امنیت عرضه را در ماه‌های آینده به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهند.
در حال بارگذاری نظرات...