ایران پشت پرده معامله بزرگی در آسیای مرکزی؛ رازی که به آب‌های جنوب گره خورد

به گزارش تیترستان؛ در روزهای پایانی مهرماه ۱۴۰۵، هشتمین نشست تجاری حمل‌ونقل و لجستیک راه ابریشم در آلماتی قزاقستان برگزار شد و هیئت ایرانی به ریاست جبارعلی ذاکری، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل راه‌آهن، در آن حضور یافت. این نشست که با هدف بررسی راهکارهای توسعه همکاری‌های ریلی میان کشورهای منطقه برگزار شد، به گفته کارشناسان می‌تواند نقطه عطفی در تبدیل ایران به دروازه تجارت آسیای مرکزی باشد. ذاکری در سخنرانی خود بر ضرورت تقویت کریدورهای ترانزیتی مشترک، تنوع‌بخشی به مسیرهای حمل‌ونقل و تسهیل دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی به بازارهای جنوبی تأکید کرد. وی با اشاره به موقعیت استراتژیک ایران در اتصال شرق آسیا به اروپا و آسیای مرکزی به خلیج فارس و دریای عمان، هماهنگی میان شبکه‌های ریلی کشورها را لازمه تبدیل ظرفیت‌های جغرافیایی به کریدورهای مؤثر تجاری دانست. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که کشورهای آسیای مرکزی، به ویژه قزاقستان و ازبکستان، مدت‌هاست به دنبال یافتن مسیرهای مطمئن و کم‌هزینه برای دسترسی به آب‌های آزاد هستند و ایران می‌تواند نقش کلیدی در این زمینه ایفا کند.

کریدورهای ریلی؛ از آلماتی تا بندرعباس

مدیرعامل راه‌آهن در این نشست با اشاره به اهمیت جایگاه ژئواکونومیک ایران، اتصال شبکه ریلی کشور به آسیای مرکزی، چین و روسیه را زمینه‌ساز توسعه مسیرهای متنوع شرقی-غربی و شمالی-جنوبی دانست. وی به طور خاص از کریدور آلماتی-تهران-استانبول و مسیر آلماتی-بندرعباس به عنوان ظرفیت‌های توسعه حمل‌ونقل بین‌المللی نام برد و تأکید کرد که هماهنگی در عملیات ریلی و تعرفه‌ها و تنوع‌بخشی به مسیرهای حمل‌ونقل می‌تواند منافع مشترک کشورهای منطقه را افزایش دهد. ذاکری همچنین به ضرورت هماهنگی برنامه حرکت قطارها، تسهیل تشریفات مرزی، کاهش زمان توقف، بهبود گردش واگن‌ها و شفافیت تعرفه‌ها اشاره کرد و افزایش جریان بار، کاهش زمان سیر و ارائه خدمات رقابت‌پذیر و قابل اعتماد را از اهداف مشترک کشورهای منطقه در توسعه حمل‌ونقل ریلی برشمرد. به گفته وی، این اقدامات می‌تواند به کاهش هزینه‌های لجستیکی و افزایش سهم حمل‌ونقل ریلی در تجارت منطقه‌ای منجر شود. کارشناسان معتقدند که توسعه این کریدورها نه تنها به نفع ایران است، بلکه می‌تواند وابستگی کشورهای آسیای مرکزی به مسیرهای طولانی و پرهزینه را کاهش دهد و امنیت اقتصادی منطقه را تقویت کند.

در حاشیه این نشست، پیشنهاد مشخصی نیز از سوی ایران مطرح شد: انتقال غلات قزاقستان از طریق شبکه ریلی ایران به عراق و کشورهای حاشیه خلیج فارس. ذاکری این طرح را یکی از زمینه‌های عملی توسعه همکاری‌های دوجانبه معرفی کرد و پیشنهاد داد که امکان اجرای آن با بررسی مشترک هزینه و زمان حمل، ظرفیت زیرساخت‌ها و پایانه‌ها و نیازهای بازار ارزیابی شود. این پیشنهاد با استقبال طرف قزاقستانی مواجه شد و قرار است کارگروه مشترکی برای بررسی جزئیات آن تشکیل شود. قزاقستان به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده غلات در آسیای مرکزی، سالانه میلیون‌ها تن گندم و سایر محصولات کشاورزی صادر می‌کند و دسترسی به بازارهای عراق و خلیج فارس از طریق ایران می‌تواند مسیر صادراتی مطمئن و کم‌هزینه‌ای برای این کشور باشد. از سوی دیگر، ایران نیز می‌تواند از درآمدهای ترانزیتی این مسیر بهره‌مند شود و نقش خود را به عنوان یک بازیگر کلیدی در زنجیره تأمین غذایی منطقه تثبیت کند.

اهمیت کریدور شمال-جنوب و حلقه مفقوده رشت-آستارا

معاون وزیر راه و شهرسازی در ادامه سخنان خود، کریدور بین‌المللی شمال-جنوب را از مهم‌ترین چارچوب‌های همکاری برای اتصال شمال اوراسیا، آسیای مرکزی، ایران و بازارهای جنوبی دانست و بر اهمیت توسعه هم‌زمان شاخه‌های شرقی و غربی آن تأکید کرد. وی به ویژه به تکمیل حلقه مفقوده رشت-آستارا اشاره کرد که به گفته او می‌تواند مسیر ریلی ایران را به روسیه و شمال اروپا متصل کند و زمان حمل کالا را به طور قابل توجهی کاهش دهد. کریدور شمال-جنوب در واقع مسیری است که از هند و جنوب آسیا آغاز شده و از طریق ایران به روسیه و شمال اروپا می‌رسد و می‌تواند جایگزین مسیر طولانی دریایی از طریق کانال سوئز شود. تکمیل این کریدور نه تنها برای ایران بلکه برای کشورهای آسیای مرکزی که به دنبال دسترسی به بازارهای جنوبی هستند، اهمیت حیاتی دارد. با این حال، تحریم‌های بین‌المللی و مشکلات مالی از جمله موانعی هستند که روند تکمیل این پروژه را کند کرده‌اند، اما مقامات ایرانی در ماه‌های اخیر بارها بر عزم خود برای اتمام آن تأکید کرده‌اند.

ذاکری در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به اهمیت همکاری‌های منطقه‌ای، اظهار داشت که ایران می‌تواند به عنوان پل ارتباطی میان آسیای مرکزی و بازارهای جنوبی عمل کند و از این طریق منافع اقتصادی قابل توجهی کسب کند. وی تأکید کرد که توسعه زیرساخت‌های ریلی و افزایش ظرفیت ترانزیتی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های مشترک و هماهنگی سیاست‌های تجاری میان کشورهای منطقه است. به گفته او، راه‌آهن ایران آمادگی دارد تا با کشورهای همسایه در زمینه‌های مختلف از جمله تبادل اطلاعات فنی، آموزش نیروی انسانی و توسعه ایستگاه‌های مرزی همکاری کند. این اظهارات در حالی است که برخی کارشناسان بین‌المللی معتقدند توسعه کریدورهای ریلی در منطقه می‌تواند به کاهش تنش‌های ژئوپلیتیک و افزایش وابستگی متقابل اقتصادی کمک کند و زمینه را برای همکاری‌های گسترده‌تر فراهم آورد.

چشم‌انداز آینده؛ فرصت‌ها و چالش‌ها

اهمیت این نشست و توافقات صورت‌گرفته در آن را باید در چارچوب رقابت فزاینده قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی بر سر کنترل مسیرهای ترانزیتی دید. چین با طرح کمربند و جاده، روسیه با توسعه کریدور شمال-جنوب و اروپا با علاقه به مسیرهای جایگزین، همگی به دنبال بهره‌گیری از ظرفیت‌های ترانزیتی آسیای مرکزی هستند. ایران با موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد خود می‌تواند به عنوان یک چهارراه عمل کند، اما این مستلزم رفع موانع زیرساختی، کاهش بروکراسی‌های اداری و افزایش امنیت سرمایه‌گذاری است. در سال‌های اخیر، ایران تلاش کرده است تا با توسعه بندر چابهار و اتصال آن به شبکه ریلی، دسترسی کشورهای محصور در خشکی به آب‌های آزاد را تسهیل کند. همچنین پروژه‌های ریلی متعددی در دست اجراست که می‌تواند ظرفیت ترانزیت کشور را به طور قابل توجهی افزایش دهد. با این حال، تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های بانکی بین‌المللی همچنان بزرگ‌ترین چالش پیش روی ایران برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و همکاری با شرکت‌های بین‌المللی است.

از سوی دیگر، کشورهای آسیای مرکزی نیز به دنبال تنوع‌بخشی به مسیرهای صادراتی خود هستند و نمی‌خواهند به یک مسیر واحد وابسته باشند. قزاقستان و ازبکستان در سال‌های اخیر با کشورهای مختلف از جمله چین، روسیه، ترکیه و حتی افغانستان توافق‌های ترانزیتی امضا کرده‌اند. این امر رقابت را برای ایران افزایش می‌دهد و ضرورت بهبود کیفیت خدمات و کاهش هزینه‌ها را دوچندان می‌کند. با این حال، مزیت جغرافیایی ایران به عنوان کوتاه‌ترین مسیر اتصال آسیای مرکزی به خلیج فارس، همچنان یک برگ برنده مهم است. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که در صورت تکمیل کریدورهای ریلی و رفع موانع، ایران می‌تواند سهم قابل توجهی از ترانزیت منطقه را به دست آورد و به دروازه تجارت آسیای مرکزی تبدیل شود. این امر نه تنها به رشد اقتصادی کشور کمک می‌کند، بلکه می‌تواند جایگاه ژئوپلیتیک ایران را نیز تقویت کند. در مجموع، نشست آلماتی را باید گامی مثبت در این مسیر دانست، اما تحقق کامل اهداف آن نیازمند اراده سیاسی قوی، همکاری پایدار منطقه‌ای و رفع چالش‌های زیرساختی و مالی است.