بزرگ‌ترین تولیدکننده گاز منطقه در تله ناترازی؛ چرا چراغ‌های ایران خاموش می‌شود؟
به گزارش تیترستان؛ بر اساس تازه‌ترین داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، ایران در سال ۲۰۲۴ بیش از ۷۰ درصد از کل انرژی عرضه‌شده خود را از گاز طبیعی تأمین کرده است. این در حالی است که سهم نفت و فرآورده‌های نفتی به حدود ۲۸ درصد کاهش یافته و جایگاه گاز به عنوان منبع اصلی سبد انرژی کشور تثبیت شده است. عرضه گاز در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ بیش از چهار برابر شده و توسعه میدان‌های گازی از جمله فازهای مختلف پارس جنوبی در این افزایش نقش اساسی داشته است. با این حال، حجم بالای عرضه به معنای تأمین پایدار انرژی در داخل کشور نیست و ناترازی گاز به یکی از جدی‌ترین چالش‌های اقتصادی و زیرساختی ایران تبدیل شده است. وابستگی شدید به گاز طبیعی باعث شده کمبود آن نه تنها بر گرمایش خانه‌ها و فعالیت صنایع تأثیر بگذارد، بلکه پای برق و آلودگی هوا را نیز به میان بکشد.
مصرف‌کنندگان اصلی گاز؛ از خانه‌ها تا نیروگاه‌ها
بیش از ۴۰ درصد گاز طبیعی در بخش خانگی و حدود ۳۶ درصد در بخش صنعت مصرف می‌شود. خانوارها عمدتاً از گاز برای گرمایش و پخت‌وپز استفاده می‌کنند و صنایع نیز برای تأمین انرژی فرایندهای تولیدی به آن متکی هستند. این سهم بالا باعث می‌شود اختلال در تولید یا عرضه گاز، بخش‌های مختلف اقتصاد را هم‌زمان تحت تأثیر قرار دهد. در فصل سرما، افزایش تقاضای خانگی می‌تواند فشار بیشتری به تأمین گاز صنایع و نیروگاه‌ها وارد کند و ناترازی را تشدید نماید. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که در اوج مصرف زمستانی، صنایع بزرگ با محدودیت گاز مواجه می‌شوند و تولید آنها کاهش می‌یابد. این وضعیت نه تنها به ضرر اقتصاد کشور است، بلکه اشتغال و صادرات غیرنفتی را نیز تهدید می‌کند.
علاوه بر این، بخش خانگی به دلیل تعرفه‌های یارانه‌ای و عدم اصلاح قیمت حامل‌های انرژی، انگیزه‌ای برای بهینه‌سازی مصرف ندارد. کارشناسان معتقدند که مدیریت تقاضا و بهبود بهره‌وری انرژی در بخش خانگی می‌تواند بخش قابل توجهی از ناترازی را جبران کند. اما این امر نیازمند سرمایه‌گذاری در فناوری‌های گرمایشی کم‌مصرف، هوشمندسازی شبکه گاز و فرهنگ‌سازی مصرف بهینه است. بدون چنین اقداماتی، هر ساله با سردتر شدن هوا، بحران گاز عمیق‌تر می‌شود و صنایع و نیروگاه‌ها را به چالش می‌کشد.
ناترازی گاز، بحرانی که به برق و هوا می‌رسد
حدود ۸۰ درصد برق ایران با گاز طبیعی تولید می‌شود و نفت و فرآورده‌های نفتی نیز سهمی در تولید برق دارند. به همین دلیل، کمبود گاز می‌تواند نیروگاه‌ها را به سمت استفاده از سوخت‌های مایع، از جمله مازوت، سوق دهد. این جایگزینی به‌ویژه در فصل سرد می‌تواند آلودگی هوا را تشدید کند و سلامت شهروندان را به خطر بیندازد. ایران در سال ۲۰۲۴ یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان برق از گاز طبیعی در جهان بوده است. این جایگاه از یک طرف اهمیت گاز را در تأمین برق نشان می‌دهد و از طرف دیگر، میزان وابستگی شبکه برق کشور به این منبع را روشن می‌کند. ناترازی گاز و برق دو مسئله جدا از هم نیستند و هر راهکاری برای عبور از بحران انرژی باید ارتباط میان این دو را در نظر بگیرد.
بر اساس داده‌های گزارش، حدود ۶۸ درصد دی‌اکسیدکربن منتشرشده در ایران در سال ۲۰۲۴ به مصرف گاز طبیعی مربوط بوده است. ایران همچنین حدود ۲ درصد از انتشار جهانی دی‌اکسیدکربن را به خود اختصاص داده و در میان کشورهایی قرار دارد که بیشترین انتشار کربن ناشی از سوزاندن گاز را دارند. در مقایسه میان ده کشور با بیشترین انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از گاز طبیعی، ایران، چین و آلمان در گروه کشورهایی قرار گرفته‌اند که انتشار کمتری به ازای مصرف گاز داشته‌اند. با این حال، این نسبت به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مصرف گاز در ایران بهینه است. حجم کل مصرف، میزان وابستگی به سوخت‌های فسیلی و کارایی تجهیزات نیز در ارزیابی وضعیت انرژی اهمیت دارند.
راه‌حل ناترازی؛ فراتر از تأمین گاز بیشتر
تصویر کلی نشان می‌دهد مسئله انرژی ایران را نمی‌توان به کمبود یک سوخت محدود کرد. وقتی گاز طبیعی هم برای گرمایش خانه‌ها، هم برای تولید صنعتی و هم برای بخش عمده‌ای از برق کشور استفاده می‌شود، اختلال در تأمین آن به چند بخش مختلف سرایت می‌کند. در چنین شرایطی، مدیریت تقاضا، بهبود بهره‌وری انرژی و کاهش وابستگی بیش از حد به گاز و نفت باید در کنار تقویت عرضه قرار بگیرند. سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی، و نوسازی صنایع با فناوری‌های کم‌مصرف می‌تواند در بلندمدت راهگشا باشد. همچنین، اصلاح نظام قیمت‌گذاری حامل‌های انرژی و حذف یارانه‌های پنهان می‌تواند انگیزه‌های لازم برای کاهش مصرف را ایجاد کند.
تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد که تنوع‌بخشی به سبد انرژی و کاهش سهم گاز در تولید برق، آسیب‌پذیری را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد. ایران با داشتن پتانسیل عظیم انرژی خورشیدی و بادی می‌تواند در میان‌مدت سهم تجدیدپذیرها را در سبد انرژی افزایش دهد. اما این امر نیازمند عزم ملی، سرمایه‌گذاری کلان و رفع موانع نهادی است. در غیر این صورت، ناترازی گاز نه تنها در زمستان بلکه در تابستان نیز به بحران برق دامن خواهد زد. بنابراین، راه‌حل ناترازی گاز تنها با تأمین گاز بیشتر ممکن نیست، بلکه نیازمند رویکردی جامع شامل مدیریت مصرف، توسعه زیرساخت‌ها و سیاست‌گذاری هوشمندانه در حوزه انرژی است.
در حال بارگذاری نظرات...