حضور غیرمنتظره معاون اول در دوشنبه؛ چه خبری در پشت درهای بسته اجلاس شانگهای است؟

به گزارش تیترستان؛ اجلاس نخست‌وزیران سازمان همکاری شانگهای صبح امروز در شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان، با حضور محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور کشورمان، آغاز به کار کرد. این اجلاس که به میزبانی تاجیکستان و با شرکت هیئت‌های عالی‌رتبه از کشورهای عضو، ناظر و شرکای گفت‌وگو برگزار می‌شود، قرار است طی دو روز به بررسی مهم‌ترین تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی بپردازد. حضور معاون اول رئیس‌جمهور در رأس هیئت ایرانی، نشان‌دهنده اهمیت ویژه تهران برای تقویت همکاری‌های چندجانبه در چارچوب این سازمان است. بر اساس برنامه اعلام‌شده، عارف در افتتاحیه این نشست سخنرانی خواهد کرد و مواضع جمهوری اسلامی ایران را درباره مسائل کلیدی از جمله امنیت منطقه، همکاری‌های اقتصادی و مقابله با یک‌جانبه‌گرایی تبیین می‌کند. همچنین در حاشیه اجلاس، دیدارهای دوجانبه با برخی همتایان از کشورهای عضو پیش‌بینی شده است.

دستور کار پنهان و آشکار اجلاس دوشنبه

اگرچه رسانه‌های رسمی تنها به کلیات برنامه اجلاس اشاره کرده‌اند، اما بررسی سابقه نشست‌های پیشین سازمان همکاری شانگهای نشان می‌دهد که دستور کار اصلی این دور از مذاکرات، بیش از هر چیز بر توسعه همکاری‌های اقتصادی و تجاری متمرکز است. کشورهای عضو به دنبال تسهیل مبادلات مالی با پول‌های ملی و کاهش وابستگی به نظام‌های پرداخت بین‌المللی هستند؛ موضوعی که پس از تحریم‌های گسترده غرب علیه روسیه و ایران، اهمیت دوچندان یافته است. در همین راستا، انتظار می‌رود وزرای اقتصاد و تجارت کشورهای عضو، پیشنهادهای تازه‌ای برای ایجاد سازوکارهای مالی مستقل از دلار ارائه دهند. همچنین مسئله امنیت مرزها و مقابله با تروریسم و افراط‌گرایی، به‌ویژه در مناطق هم‌مرز با افغانستان، از دیگر محورهای مورد بحث در جلسات کارشناسی است. حضور معاون اول رئیس‌جمهور ایران در این اجلاس، فرصتی برای طرح دیدگاه‌های تهران درباره تحولات افغانستان و ضرورت تشکیل دولت فراگیر در این کشور است.

علاوه بر این، مباحث مربوط به همکاری در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و ترانزیت نیز از جایگاه ویژه‌ای در این اجلاس برخوردار است. ایران به عنوان یکی از کشورهای کلیدی در مسیر کریدورهای بین‌المللی شمال-جنوب و شرق-غرب، می‌تواند نقش مهمی در اتصال کشورهای آسیای مرکزی به آب‌های آزاد ایفا کند. در همین چارچوب، هیئت ایرانی احتمالاً پیشنهادهایی برای توسعه زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای و تسهیل رویه‌های گمرکی ارائه خواهد کرد. همچنین با توجه به عضویت رسمی ایران در سازمان همکاری شانگهای از سال ۲۰۲۳، این نخستین حضور عارف در چنین سطحی از اجلاس پس از تصدی معاونت اول است و می‌تواند نقطه عطفی در فعال‌سازی ظرفیت‌های عضویت ایران باشد.

عارف در دوشنبه؛ از دیدارهای دوجانبه تا پیام‌های منطقه‌ای

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، در حاشیه این اجلاس دیدارهای جداگانه‌ای با نخست‌وزیران و معاونان اول کشورهای عضو خواهد داشت. بر اساس اطلاعات دریافتی، محور اصلی این دیدارها، گسترش روابط دوجانبه در حوزه‌های اقتصادی، فرهنگی و امنیتی است. به ویژه با توجه به رویکرد دولت چهاردهم به سیاست همسایگی و تقویت روابط با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز، این دیدارها می‌تواند به امضای چند سند همکاری یا تفاهم‌نامه منجر شود. یکی از مهم‌ترین دیدارهای پیش‌بینی‌شده، ملاقات با نخست‌وزیر تاجیکستان به عنوان میزبان اجلاس است که در ماه‌های اخیر روابط تهران-دوشنبه روند رو به رشدی داشته است. همچنین احتمال دیدار با مقامات روسیه و چین به عنوان دو قدرت اصلی سازمان وجود دارد که می‌تواند به هماهنگی بیشتر مواضع در قبال تحولات جهانی کمک کند.

کارشناسان معتقدند حضور فعال ایران در اجلاس شانگهای، پیام روشنی برای طرف‌های غربی دارد مبنی بر اینکه تهران به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی و سیاسی خود است و از ابزارهای چندجانبه‌گرایی برای خنثی‌سازی تحریم‌ها استفاده می‌کند. از سوی دیگر، این اجلاس فرصتی برای رایزنی درباره تحولات غزه و لبنان و هماهنگی مواضع کشورهای عضو در قبال بحران انسانی در منطقه است. عارف در سخنرانی خود احتمالاً بر ضرورت توقف فوری جنگ و ارسال کمک‌های بشردوستانه تأکید خواهد کرد. همچنین موضوع مبارزه با مواد مخدر و همکاری‌های اطلاعاتی برای مقابله با شبکه‌های قاچاق، از دیگر مواردی است که در دیدارهای دوجانبه مطرح می‌شود.

شانگهای در مسیر تبدیل شدن به قطب جدید نظم جهانی

سازمان همکاری شانگهای که در سال ۲۰۰۱ با عضویت چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان تأسیس شد، امروز به یکی از مهم‌ترین بلوک‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل شده است. با پیوستن هند و پاکستان در سال ۲۰۱۷ و سپس ایران در سال ۲۰۲۳، این سازمان هم‌اکنون حدود ۴۰ درصد از جمعیت جهان و بیش از ۳۰ درصد از تولید ناخالص داخلی جهانی را نمایندگی می‌کند. این گسترش چشمگیر نشان‌دهنده تمایل کشورهای مستقل برای ایجاد سازوکارهای جایگزین در برابر نظم غربی است. برگزاری اجلاس نخست‌وزیران شانگهای در حالی انجام می‌شود که جهان با بحران‌های متعدد از جمله جنگ اوکراین، تنش در خاورمیانه و رقابت فزاینده اقتصادی بین قدرت‌های بزرگ مواجه است. در چنین شرایطی، سازمان شانگهای می‌تواند به عنوان پلتفرمی برای گفت‌وگو و هماهنگی میان کشورهایی با دیدگاه‌های متفاوت عمل کند.

برای ایران، عضویت در این سازمان نه تنها یک دستاورد دیپلماتیک، بلکه فرصتی راهبردی برای تقویت پیوندهای اقتصادی و امنیتی با شرق است. با این حال، برخی منتقدان معتقدند که تاکنون بهره‌برداری عملی از ظرفیت‌های شانگهای برای اقتصاد ایران محدود بوده و نیاز به فعال‌سازی کمیسیون‌های مشترک و توافق‌های تجاری دوجانبه دارد. اجلاس دوشنبه می‌تواند آغازی برای تغییر این وضعیت باشد، به شرط آنکه هیئت ایرانی با دستور کار مشخص و پیشنهادهای عملی در آن شرکت کند. در مجموع، آنچه در دو روز آینده در پایتخت تاجیکستان می‌گذرد، نه تنها بر آینده همکاری‌های منطقه‌ای تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند الگویی برای مقاوم‌سازی اقتصاد ایران در برابر فشارهای خارجی ترسیم کند. ناظران بین‌المللی نیز با دقت تحولات این اجلاس را دنبال می‌کنند تا نشانه‌های تغییر در معادلات قدرت جهانی را شناسایی کنند.